مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

واکاوی تطبیقی نظارت پارلمان بردولت در نظام حقوق اساسی ایران مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، دانشکده ادبیات، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.(نویسنده مسئول)
چکیده
 در تعیین کیفیت روابط قوا در نظام‌های سیاسی مختلف، بسته به نوع آن نظام سیاسی، عوامل مختلفی دخیل هستند. عواملی که در عین کارایی و حفظ استقلال قوا به دنبال برقراری تعادل و توازن میان آن‌هاست. از جمله این موارد، نظارت پارلمانی است که موجب اعمال اقتدار و نفوذ بر دولت می‌گردد. در این مقاله با روش توصیفی و تحلیل داده‌ها و اسناد معتبر کتابخانه‌ای به بررسی این امر پرداخته شد که کاربست نظارت پارلمان بر دولت در نظام حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عربی مصر با وجود مشابهت‌های زیاد، با تأکید بر قانون اساسی به‌عنوان عالی‌ترین سند حقوق اساسی، چگونه است. پرسش اصلی این است که نظارت پارلمان بر دولت در ایران و مصر با تأکید بر قانون اساسی، چه ابزارها و کیفیتی دارد و وجوه اشتراک و افتراق آنها چیست؟ انتخاب این دو کشور از آن جهت اهمیت دارد که هر دو دارای نظام نیمه‌ریاستی نیمه‌پارلمانی هستند، هر دو تجربه انقلاب و تغییر بنیادین نظام سیاسی را داشته‌اند و هر دو در زمره کشورهای اسلامی با تمدن کهن و موقعیت راهبردی در خاورمیانه محسوب می‌شوند. در عین حال، هر یک از این کشورها با ویژگی‌های فرهنگی، تاریخی و حقوقی خاص خود، الگوهای متفاوتی از نظارت پارلمانی را پیش‌بینی کرده‌اند. در هر دو کشور از ابزار مشابه در اعمال انواع نظارت مالی، سیاسی و غیرقضایی استفاده شده اگر چه تفاوت‌های اساسی نیز میان این دو کشور قابل مشاهده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Comparative Analysis of Parliamentary Oversight of the Executive in the Constitutional Systems of Iran and Egypt

نویسندگان English

Rasoul Karami Moghadam 1
Hamed Aali 2
1 Assistant Prof., Department of Law, Faculty of Literature, Lorestan University, Khorramabad, Iran
2 Ph.D student of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran. (Corresponding Author)
چکیده English

In evaluating the quality of inter-branch relations within different political systems, various factors—depending on the nature of the system—play a significant role. These factors aim not only to enhance the effectiveness of governance but also to preserve the independence of the branches while ensuring a balanced distribution of power. Among the most important of these mechanisms is parliamentary oversight, which enables the legislature to exercise authority and exert influence over the executive branch. This article, employing a descriptive method and an analytical approach based on reliable library-based data and constitutional documents, examines how parliamentary oversight of the executive is applied within the constitutional frameworks of the Islamic Republic of Iran and the Arab Republic of Egypt. Despite numerous similarities between these two systems, the present study focuses specifically on the constitutions of each country as the highest sources of constitutional authority. The central research question is: What tools and forms does parliamentary oversight of the government take in Iran and Egypt, and what are the points of convergence and divergence between the two systems? The selection of these two countries is particularly significant, as both operate under semi-presidential, semi-parliamentary systems, have undergone revolutions and profound political transformations, and are Islamic states with ancient civilizations and strategic positions in the Middle East. At the same time, due to their unique cultural, historical, and legal characteristics, each country has developed a distinct model of parliamentary oversight. While both systems utilize similar mechanisms for financial, political, and non-judicial forms of oversight, notable and substantive differences can nonetheless be identified between them.

کلیدواژه‌ها English

Constitutional Law of Iran
Constitutional Law of Egypt
Parliamentary Oversight
Political Oversight
Financial Oversight
فارسی:
- ارسطا، محمدجواد (۱۳۸۹)، نگاهی به مبانی تحلیلی جمهوری اسلامی ایران، قم: بوستان کتاب.
-آل مدکس، رابرت، (۱۳۸۵) قوانین اساسی کشورهای جهان، ترجمه سید مقداد ترابی، نشر شهر دانش
-امام خمینی، سید روح‌الله (1386)، صحیفه امام، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم.
-آقایی طوق، مسلم، غمامی، سید محمدمهدی (1391). «تحولات حقوق و آزادی‌های شهروندی در مصر مبتنی بر قانون اساسی 2012 م»، فصلنامه بررسی‌های حقوق عمومی، سال اول، شماره اول.
-برزگر، ابراهیم (1386)، چهارچوبی مفهومی برای فهم تحولات سیاسی مصر، پژوهش حقوق و سیاست، سال نهم، شماره ۲۲
-پیرنیا، حسین (1339)، مالیه عمومی، مالیات‌ها و بودجه، انتشارات کتابخانه ابن‌سینا
-جوان آراسته، حسین (1384)، حقوق اجتماعی سیاسی در اسلام، قم، دفتر نشر معارف
-جوان آراسته، حسین (1395)، تفکیک قوا در نظام سیاسی اسلام و جمهوری اسلامی ایران، فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال چهل و نهم، شماره یکم، صفحه ۵۱ - ۶۷
-حبیب نژاد، سید احمد (1389)، ابزارهای نظارتی رئیس‌جمهور بر مصوبات قوه مجریه، فصلنامه حقوق اسلامی، ش 25
-حبیب نژاد، سید احمد و همکاران (1401)، نظارت پارلمانی؛ اصول، آسیب‌شناسی و بایسته‌ها، تهران: مجلس شورای اسلامی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد.
- خابوری گل اشکنانی، امیر حسین، فقیه حبیبی، علی و وارسته بازقلعه، محمد. (١۴٠۴). «تضمینات حقوق و آزادی‌های فردی و اجتماعی در حقوق ایران و عراق». مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی, ٣(٣), ص ٢۶
-خلف رضایی، حسین (1396)، موافقت‌نامه‌های بین‌المللی در نظام جمهوری اسلامی (بررسی تحلیلی نظرات شورای نگهبان)، پژوهشکده شورای نگهبان، چاپ دوم
-رنجبری، ابوالفضل (1393)، حقوق مالی و مالیه عمومی، انتشارات مجد، چاپ دوازدهم
-ساعد وکیل، امیر و عسگری، پوریا (1393)، قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی، چاپ پنجم، انتشارات مجد
-شیعه علی، علی، زارع، وحید، (۱۳۹۶)، بررسی نظریه تفکیک قوا در جمهوری اسلامی ایران با نگاهی به رابطه ولایت‌فقیه با تفکیک قوا، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال ششم، شماره ۱۸ صص ۱۱۱ -۱۳۵
-طباطبایی موتمنی، منوچهر (1388)، آزادی‌های عمومی و حقوق بشر، چاپ چهاردهم تهران، انتشارات دانشگاه تهران
-عباسی، بیژن (1397)، حقوق اساسی تطبیقی، انتشارات دادگستر، تهران، چاپ دوم
-علوی، پرویز، صادقیان، نادعلی (1389)، ریشه‌های فکری اصل تفکیک قوا اهمیت و دسته‌بندی نظام‌های سیاسی بر پایه تفکیک قوا، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۴۰ شماره ۲، صفحه ۲۵۹ - ۲۷۳
-عمید زنجانی، عباسعلی و موسی زاده، ابراهیم (1389)، نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
-غممی، سید محمد مهدی، خلف رضایی، حسین (1392)، ساز و کارهای حل اختلاف و تنظیم روابط قوای در نظام جمهوری اسلامی ایران با مطالعه تطبیقی دیگر نظام‌های حقوقی، فصلنامه دانش حقوق عمومی سال دوم، شماره ۵ صفحات ۶۱ تا ۸۲
-فتاحی، علی (1391)، تحلیل و بررسی پیش‌نویس قانون اساسی مصر، پژوهشکده مجازی حقوق، شماره مسلسل ۹۱ ۰۹۲ ۷۰۱۰
-فرزیب، علیرضا (1378)، بودجه‌ریزی دولتی در ایران، انتشارات مرکز آموزش مدیریت دولتی
-فوزی، یحیی (1384)، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران (دو جلدی)، تهران: عروج، چاپ اول.
-قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل (1390)، بایسته‌های حقوق اساسی، تهران: میزان.
-قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل (1367)، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، انتشارات دانشگاه تهران
-قاضی، ابوالفضل (شریعت پناهی)(۱۳۸۹)، بایسته‌های حقوق اساسی، نشر میزان.
-کدخدایی، عباسعلی و درویشوند، ابوالفضل (1391)، نظارت بر مقررات دولتی (اصول 85 و 138 قانون اساسی)، فصلنامه بررسی‌های حقوق عمومی، شماره 1
-کعبی، عباس، علم الهدی، حجت، فتاحی زفرقندی، علی (1394). «تحلیل و بررسی قانون اساسی مصر (2012)»، فصلنامه بررسی‌های حقوق عمومی، شماره اول.
-کعبی، عباس، علم الهدی، سیدحجت‌الله، ظفرقندی، فتاحی، علی (1391)، تحلیل و بررسی قانون اساسی مصر ۲۰۱۳ میلادی. فصلنامه بررسی‌های حقوق عمومی، سال اول، شماره ۱
-گرجی ازندریانی، علی اکبر (1393)، مبانی حقوق عمومی، چاپ چهارم انتشارات جنگل
-گرجی ازندریانی، علی اکبر، رضایی، مرتضی (1393)، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه در جمهوری اسلامی ایران، مجله حقوقی دادگستری، سال هفتاد و هشتم، شماره هشتاد و پنجم
-لمباردی، کلارک، ب، شماره ۲۴، اسلام و حقوق اساسی در مصر، ترجمه حسن رضایی نشریه راهبرد
-مرکز تحقیقات شورای نگهبان (1389)، گزارش بررسی حدود اختیارات و صلاحیت‌های کمیسیون اصل 90 قانون اساسی
-مشروح مذاکرات مجلس اول شورای اسلامی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، گردآورنده: شکوهی، مرتضی، (1390)
-ملکوتیان، مصطفی، باباپور، محمدمهدی (1390). «بازنگری قانون اساسی، تاریخچه، ضرورت‌ها و فرایند شکل‌گیری تا قانونمندی»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 41، شماره 3، 305-319
-موسی زاده، ابراهیم (1390)، بررسی تطبیقی کمیسیون اصل 90 و نهاد آمبودزمان، فصلنامه علمی پژوهشی دیدگاه‌های حقوق قضایی
- موسی زاده، ابرهیم(١۴٠۴)، «وضعیت استثنایی و الزامات آن(با نگاهی به نظام حقوقی برخی کشورهای اسلامی)»، مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره ٣، شماره ٣، ص ١٠۴
-هاشمی، سید محمد (1377)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر دادگستر، جلد دوم، چاپ سوم.
-هاشمی، سید محمد (۱۳۸۹)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، حاکمیت و نهادهای سیاسی، بنیاد حقوقی میزان.
-هاشمی، سیدمحمد (1381)، حقوق اساسی جمهوری اسلامی، تهران: نشر میزان، جلد دوم، چاپ ششم
-هداوند، مهدی (1386)، مهار قدرت و تحول آن در حقوق اداری، نشریه حقوق اساسی، ش 8
-یزدی، محمد، (1375)، قانون اساسی برای همه، تهران: امیرکبیر.
 
عربی:
-العوضی، هشام، (2013)، الإسلامیون فی السلطة حالة مصر، مجلة المستقبل العربیة، العدد 413، ص 27-28
-فرید، طارق (2012)، تصحیح منهجیة ثورة لم تنجز بعد الإیرادات وادارة تغیر جذری، مطابع الأهرام التجاریة، القاهرة، ص-171 ص 172
-الدستوریه جمهوریه مصر العربیه 5/8/2014 www.sis.gov.eg-ahram.org
 
لاتین:
Jorg Fedtke, ”Comparative Analysis Between The Constitutional Processes In Egypt and Tunisia –Lessons Learnt- Overview of The Constitutional Situation in Libyal”, Directorate-General for External Policies of The Union Policy Department, Belgium, 2014
 
Nicolas Heliotis, A Textual Analysis of Presidential Power under the 2014 Egyptian Constitution”,American Bar Association, 2014.