مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

بررسی تطبیقی ضمانت زوجین نسبت به مهریه معینه در حقوق ایران و مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فاطمه رجایی 1
لیلا ثمنی 2
حسین جمالان 3
1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، عضو هسته پژوهشی جوانی جمعیت، زنان و خانواده، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران (نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه مطالعات حقوق خانواده، پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران
3 دانش آموخته ارشد حقوق خصوصی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
10.22034/lcs.2025.2052542.1099
چکیده
نظر به اینکه مهریه و ضمانت اجرای آن، از مسائل مهم حقوق خانواده است و از سوی دیگر مطالعه تطبیقی و مقایسه حقوق کشورها می‌تواند در بسیاری از مسائل مطروحه در دادگاه‌های خانواده منشأ ایجاد قوانین و راهکارهای اجرایی مؤثر مبتنی بر فقه اسلامی باشد که از مزایای آن کشف نقاط قوت و ضعف قوانین و در نتیجه تقویت وحدت تقنینی در کشورهای اسلامی است؛ لذا در این نوشتار به بررسی چگونگی مسئولیت هر یک از زوجین در صورت تلف یا بروز عیب در مهریه معینه، در میان کشورهای ایران و مصر پرداخته شده است. در این راستا پژوهش بر روش توصیفی-تحلیلی و با نگاهی تطبیقی میان قوانین دو کشور ایران و مصر سامان‌یافته است.
یافته‌ها حاکی از وجود اشتراکات و اختلافات متعددی در مسائلی از جمله ضمان تلف مهر پیش از قبض زوجه؛ ضمان معیوب شدن مهریه پس از عقد و قبل از تسلیم؛ ضمان نمائات متصل و منفصل مهریه معینه و مسئولیت ناشی از آن (پرداخت ارش، مطالبه خسارت، تعلق حق خیار، پرداخت مثل یا قیمت) در هر یک از فروض مختلف است.
از نتایج پژوهش اینکه در موارد قابل‌توجهی در خصوص مهریه عین معینه، نظریه تقریب میان مذاهب امامیه و حنفی و به تبع قانون کشورهای ایران و مصر مورد تأیید است.
کلیدواژه‌ها
مهریه
ضمانت اجرا
ایران
مصر
مسئولیت زوجین
موضوعات

عنوان مقاله English

Mahr in Comparative Perspective: Legal Guarantees and Spousal Responsibilities in Iran and Egypt

نویسندگان English

Fatemeh Rajaei 1
Leila Samani 2
Hoseiin Jamalan 3
1 Associate Prof. Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Member of the Youth Research Core on Population, Women and Family, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
2 Assistant Prof., Department of Family Law Studies, Women's Research Center, Alzahra University, Tehran, Iran
3 M.A., Private of Law, Faculty of Theology and Islamic Studies Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
چکیده English

Although mahr and its enforcement mechanisms constitute one of the most significant issues in family law, comparative and cross-jurisdictional analyses of legal systems can, in many disputes before family courts, provide a foundation for developing effective legislative and executive solutions grounded in Islamic jurisprudence. Such approaches, by identifying the strengths and weaknesses of existing legal frameworks, may also contribute to greater legislative coherence among Islamic jurisdictions. Accordingly, this study employs a descriptive–analytical method within a comparative framework to examine spousal liability in cases involving the loss of, or defects in, a specified mahr in Iran and Egypt.The findings reveal both similarities and differences in several key areas, including liability for loss of the mahr prior to its delivery to the wife, responsibility for defects arising after the conclusion of the marriage contract but before delivery, the legal treatment of connected and disconnected increments to the specified mahr, and the resulting legal consequences. These consequences include, depending on the circumstances, compensation, damages, entitlement to annulment, or payment of the equivalent value of the mahr.The study concludes that, in significant cases concerning disputes over specified mahr, a reconciliatory approach between the Imami and Hanafi jurisprudential schools is largely supported, suggesting the potential for doctrinal convergence and harmonization in contemporary family law across both jurisdictions. This comparative insight may assist policymakers in refining statutory approaches and enhancing predictability and fairness in adjudicating mahr-related disputes within family law systems.

کلیدواژه‌ها English

Enforcement
Iran
Egypt
Spousal Responsibility
            قرآن کریم
•          قانون مدنی ایران
•          قانون اساسی مصر
•          قانون احوال شخصیه مصر
1.         آل مدکس، ر. (۱۳۸۵). قوانین اساسی کشورهای جهان. مترجم: سید مقداد ترابی. تهران: شهر دانش.
2.         ابن عابدین، محمد امین. (۱۹۹۲). رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دار الفکر.
3.         ابن عابدین، محمد أمین. (1412 ق). الدر المختار و حاشیه ابن عابدین. ج 3، بیروت: دارالفکر عربی.
4. ابوزهره، محمد. (1369 ق). الأحوال الشخصیه (أحکام الأسرة فی الإسلام). الطبعة الثالثة قاهره: دارالفکر عربی.
5.         احمد، شاکر. (عبدالقادر، احمد بن محمد). (۱۴۰۷ ق). الکتاب والسُّنة یجب أن یکونا مصدر القوانین فی مصر. بی جا: دار الکتب السلفیه، الطبعه الثالثه.
6.         بدران، ابوالعینین. (بی تا). الفقه المقارن للاحوال الشخصیه. بی جا: دارالنهضه العربیه.
7.         پارسا، فروغ. (1381). مباحثی در حقوق زوجه بنا بر فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت. فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی، دانشگاه الزهرا شماره 41.
8.         ثمنی، لیلا؛ بهرامی، لیلا. (1398). نظام حاکم بر بضع و منافع جنسی زنان در فقه امامیه. فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی سال پنجاه و دوم بهار و تابستان شماره 1.
9.         الجزیری، عبد الرحمن. (1424). الفقه علی المذاهب الأربعة. بیروت: دار الحدیث/دار الکتب العلمیة.
10.       جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1386). دوره متوسط حقوق مدنی حقوق خانواده. تهران: گنج دانش.
11.       جمالان، حسین و همکاران. (۱۴۰۰). واکاوی شرایط مهر و پرداخت آن به نرخ روز در حقوق ایران و مصر. فقه و حقوق خانواده، دوره‌ی 26 شماره‌ی 75، پاییز و زمستان.
12.       حیدری، احسان. (1396). مهریه در حقوق ایران و مصر. تهران: میعاد اندیشه.
13.       دار الإفتاء المصریة. فتاوی رسمی مربوط به تسلیم مهر معیوب و ضمان آن.
14.       الزحیلی، وهبة. (۲۰۰۶). الفقه الإسلامی وأدلته. دمشق: دار الفکر.
15. سایت شفقنا، اخبار. فروردین.1398/731124news/com.shafaqna.fa://https
16.       سرخسی، محمد بن احمد بن ابی سهل. (1414 ق). المبسوط. بیروت: دارالمعرفه.
17.       السنهوری، عبدالرزاق. (2009). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه.
18.       شکری، فریده. (1390). افزایش مهریه در نظام حقوقی ایران. فقه و حقوق دانشگاه امام صادق، ش ۵۴، دوره ۱۶، صص 77 ـ ۹۸.
19.       الشناوی، عبد العزیز. (۲۰۱۰). الأحوال الشخصیة فی القانون المصری. قاهره: دار النهضة العربیة.
20.       صادقی، محمد (۱۳۹۱). انواع شرایط و اسباب مهر در مذهب حنفی. مطالعات فقهی و فلسفی شماره 9 صص 7 تا 32.
21.       صادقی، محمد (1394). احوال شخصیه اهل سنت (نکاح) در مذهب شافعی و حنفی. انتشارات خرسندی.
22.       صالح، أحمد. (2015). القضاء فی مصر: دراسة فی التطور التاریخی والواقع المعاصر. القاهرة: دار النهضة العربیة.
23.       صفایی، سید حسین؛ امامی، اسدالله. (1394). مختصر حقوق خانواده. تهران: نشر میزان.
24.       طوسی، شیخ علی بن حسن. (1387 ق). المبسوط فی فقه امامیه. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
25.       عاملی، شیخ حر. (بی تا). وسائل الشیعه. کتاب نکاح، بیروت: احیاء التراث، ج 14
26.       عباسی فرد، آهنگری، پاشازاده، بهزادی و دیگران. تحولات و نوآوری‌های قانون حمایت خانواده مصوب 1391 در مورد مهریه. مجله مبانی فقهی حقوق اسلامی سال نهم پاییز و زمستان 1395 شماره 2 (پیاپی 18)
27.       عینی، ابومحمد بدرالدین. (1420 ق). البنایه شرح الهدایه. بی جا: دارالکتب العلمیه.
28.       غراب، ع. (۱۹۸۶). مخالفة الاحکام الشرعیة للاحکام الوضعیه. قاهره: دارالکتاب.
29.       القانون رقم ۱ لسنة ۲۰۰۰ بشأن تنظیم بعض أوضاع التقاضی فی مسائل الأحوال الشخصیة، مصر. آرشیو قوانین مصر در الموقع الرسمی لمجلس النواب المصری یا المرکز القومی للمعلومات القضائیة.https://www.parliament.gov.eg/
30.       القدوری، ابوالحسین. (1418 ق). مختصر القدوری فی الفقه الحنفی. ج 1، بی جا: دار الکتب العلمیه.
31.       کاتوزیان، ناصر. (1388). دوره حقوق مدنی خانواده. جلد اول روابط زن و شوهر نکاح و طلاق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
32.       کاتوزیان، ناصر. (1392). اعمال حقوقی قرارداد؛ ایقاع. تهران: شرکت سهامی انتشار.
33.       کاتوزیان، ناصر. (1394). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: نشر میزان.
34.       کاسانی الحنفی، مسعود بن احمد. (1406 ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بی جا: دارالکتب العلمیه.
35.       الکاسانی، علاء الدین. (۱۹۸۶). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
36.       محقق داماد، سید مصطفی. (1387). بررسی فقهی حقوق خانواده؛ نکاح و انحلال آن. تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
37.       مرسی، محمد کامل و البدراوی، عبد المنعم. (2010). الأحوال الشخصیة للمسلمین. (الطبعة الثالثة). القاهرة: دار النهضة العربیة.
38.       مغنیه، محمدجواد. (1379). الفقه علی مذاهب الخمسه. جزء دوم، ترجمة مصطفی جباری و حمید مسجدسرایی. تهران: ققنوس.
39.       مناقبی، محمدتقی. (1386). احوال شخصیه و قلمرو آن در فقه حقوق و نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی. سفیر، ش 1، دوره 2، صص 157 ـ ۱۸۹.
40.       موسوی خمینی، روح الله. (1392). ترجمة تحریر الوسیله. ج 2، تهران: موسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره.
41.       نجفی، شیخ محمد حسن. (1362). جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام. بی جا: دارالاحیای التراث العربی.
42.       یکدانه، محمدرضا، (۱۳۷۶). مهرالمثل در حقوق مدنی ایران مصر و سوریه. پایان نامه دانشگاه امام صادق علیه السلام.
43.       الموسوعة القانونیة لوزارة العدل المصریة. (۲۰۲۱). https://emj-eg.com.emj-eg.com
44.       وب‌سایت رسمی محکمه النقض مصر. https://www.sccourt.gov.eg.sccourt.gov.eg
45.       پایگاه داده حقوقی Eastlaws. https://sub.eastlaws.com.sub.eastlaws.com
46.       پورتال حقوقی دولت مصر. https://www.egypt.gov.eg.hrlibrary.law.umn.edu
47.       المجلة الدولیة للفقه والقضاء والتشریع. https://ijdjl.journals.ekb.eg.ijdjl.journals.ekb.eg
مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی
دوره 4، شماره 1
بهار 1405
صفحه 101-125