مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

بررسی تطبیقی شرط وجود «دین اثبات شده سابق» در تحقق نهاد معامله به قصد فرار از دین در فقه و حقوق ایران با مطالعه حقوق مصر وعراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی یاری نژاد 1
امیر عباس عسکری 2
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 استادیار پژوهشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
10.22034/lcs.2025.2051077.1090
چکیده
ماده 21 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی آخرین اراده قانون‌گذار در خصوص انتقال مال به‌قصد فرار از دین می‌باشد. در این ماده عناصر متشکله تحقق نهاد مزبور معرفی می‌شود اما با توجه به اطلاق و ابهام ناشی از آن در خصوص زمان وجود و اثبات دین، رأی وحدت رویه 774 از دیوان عالی کشور عنصری جدید به این عناصر می‌افزاید و درواقع فلسفه وجودی ماده مبنی بر تعیین ضمانت اجرا برای جلوگیری از انتقال مال به‌قصد فرار از دین را نسبتاً منتفی می‌کند؛ به این صورت که تحقق نهاد مزبور را منوط به این می‌داند که از قبل حکم قطعی در خصوص دین مورد مطالبه صادر شده باشد. اضافه شدن این شرط از سوی دیوان عالی کشور، مخالفان و موافقانی دارد. در این مقاله کوشش می‌شود با بررسی و نقد ماده 21 قانون مذکور، رأی وحدت رویه نامبرده و نظرات مزبور، نگاهی واقع‌گرایانه به امر مزبور شده و پیشنهادی ارائه شود که هم تالی فاسدهای ناشی از رأی وحدت رویه جبران بشود و هم این‌که رأی مزبور رسمیت قانونی خود را حفظ کند به این صورت که میان جنبه حقوقی و کیفری نهاد مزبور تفکیک قائل شده و لزوم وجود حکم محکومیت قطعی سابق را صرفاً نسبت به مجازات کیفری آن شرط دانسته و در خصوص ضمانت اجرای حقوقی که اخذ مال از منتقل الیه می‌باشد، قائل بر این شده که بدون حکم قطعی نیز می‌توان اقدام قضایی لازم را در این خصوص انجام داد. در این خصوص همچنین با مطالعه این نهاد در دیگر کشورهای اسلامی مانند مصر و عراق این‌گونه استظهار می‌شود که وجود دین سابق اثبات‌شده، شرط تحقق معامله به‌قصد فرار از دین نمی‌باشد.
کلیدواژه‌ها
دین سابق اثبات شده
تالی فاسد های رای وحدت رویه 774
معامله به قصد فرار از دین

موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Requirement of a 'Previously Proven Debt' in the Realization of the Institution of Transaction with the Intent to Evade Debt in Iranian Jurisprudence and Law, with Reference to Egyptian and Iraqi Legal Systems

نویسندگان English

Ali Yarinejad 1
Amirabbas Asgari 2
1 Ph.D student in private law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran. (Corresponding Author)
2 Assistant Prof., Research Institute for Culture and Communication, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده English

Article 21 of the Law on Enforcement of Financial Convictions represents the legislator’s latest intent regarding asset transfers made with the purpose of evading debt. This provision outlines the constituent elements necessary for the realization of this legal institution. However, due to its broad language and ambiguity concerning the timing and proof of the underlying debt, Supreme Court Unification Ruling No. 774 introduces a new element to these conditions—effectively undermining the original purpose of the article, which was to establish a legal safeguard against such evasive transfers. Specifically, the ruling stipulates that the realization of this institution is contingent upon the prior issuance of a final judgment confirming the debt in question.
The addition of this requirement by the Supreme Court has sparked both support and opposition. This article aims to critically examine Article 21, the aforementioned unification ruling, and the surrounding opinions, in order to offer a realistic and balanced perspective. It proposes a solution that both addresses the adverse consequences resulting from the ruling and preserves its legal authority. This is achieved by distinguishing between the civil and criminal dimensions of the institution: the existence of a prior final judgment is deemed necessary only for criminal prosecution and punishment, whereas in the civil context—specifically regarding the legal remedy of reclaiming the transferred property from the transferee—it is argued that judicial action may be pursued even in the absence of such a judgment. Furthermore, a comparative study of this institution in other Islamic jurisdictions, such as Egypt and Iraq, reveals that the existence of a previously proven debt is not considered a prerequisite for establishing a transaction made with the intent to evade debt

کلیدواژه‌ها English

Proven former religion
The corrupt tally of the unanimous vote of procedure 774
A deal with the intention of escaping religion
آذری حمیدآباد، احسان و اسدی، آرزو. (1396). وضعیت حقوقی معامله با انگیزه فرار از دین در حقوق موضوعه ایران.
آذربایجانی، علیرضا و بروجنی، فرناز فروزان. (1397). نوآوری‌های قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب 1394 در دعوای اعسار محکوم‌ٌعلیه. مجله حقوقی دادگستری.
اخوان‌فرد، مسعود و کیخافرزانه، محمدامین. (1393). مقایسه تقلب نسبت به قانون و حیل شرعیه در حقوق خصوصی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 14(2)، 181–212. https://doi.org/10.30497/law.2014.1569
ایزدی‌فرد، علی‌اکبر و کاویار، حسین. (1390). معامله به‌قصد فرار از دین در فقه و حقوق. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 6(6)، 31. http://magiran.com/p848368
 
جیهونی، بهزاد و علوی، سید محمدتقی. (1400). مطالعه تطبیقی دعوای مستقیم در حقوق ایران و مصر و فرانسه با محوریت حقوق ایران. مجله علمی حقوق خصوصی، 18(1).
جهانیان، مجتبی. (1395). قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی در نظم حقوقی کنونی (چاپ اول). نشر مجد.
خدا بخشی، عبدالله. (1382). اجرای حقوق و اقامه دعاوی بدهکار بوسیله طلبکاران او.
خدابخشی، عبدالله. (1390). قلمرو قرارداد و حقوق کیفری. مجله حقوقی دادگستری، 75(76)، 123–155.
ذاکریان، اکبر و مقدادی، محمدمهدی. (1398). دعوای عدم نفوذ تصرفات مدیون در حقوق مصر و لبنان و تطبیق آن با مقررات داخلی. دوفصلنامه علمی حقوق تطبیقی، 6(1)، 79–98. https://doi.org/10.22096/law.2019.36871
ساعتچی، علی، رضایی، مائده و زنداقطاعی، فاطمه. (1400). بررسی فقهی وضعیت معامله به‌قصد فرار از دین با مطالعه حقوق ایران و عراق. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 15(43).
 
سام دلیری,سعید و خواجوند,مظاهر . (1404). معیار سوء استفاده از حق در دعاوی مالکیت در حقوق و رویه قضایی ایران با نگاهی به حقوق مصر. مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی, 3(3), 67-87. doi:10.22034/lcs.2025.2055885.1117
صفایی، سید حسین. (1392). قواعد عمومی قراردادها (حقوق مدنی جلد دوم). انتشارات میزان.
صفری روشن، مریم. (1398). بررسی وضعیت حقوقی معامله به‌قصد فرار از دین با نگاهی بر رویه قضایی. راه وکالت، سال یازدهم (2).
طباطبایی، سیدمحمدصادق و قاسمی، رسول. (1390). قاعده جلوگیری از تقلب نسبت به قانون در حقوق داخلی. حقوق اسلامی، 8(31).
علی‌زاده، امیرحسین و علی‌زاده، قاسم. (1396). اثر قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی بر قواعد ورشکستگی اشخاص، دعوی اعسار آن‌ها و معامله به‌قصد فرار از دین. فصلنامه قضاوت، 17(92)، 103–136.
کریمی، عباس و اسعدی، سید حسین. (1398). تحولات قانونی معامله به‌قصد فرار از دین. تعالی حقوق، 5(1)، 5–35.
کریمی، عباس و زمانی، محمود. (1399). احکام و آثار صحت تأهلی در اعمال حقوقی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 21(2)، 291–318. https://doi.org/10.30497/law.2020.10523.2151
قجاوند، محسن و شیرزاد، امید. (بدون تاریخ). تحلیل کاربردی عناصر متشکله بزه معامله به‌قصد فرار از دین در قانون و رویه قضایی ایران. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 8(30).
غلامی، مهدی و شهبازی‌نیا، مرتضی. (1395). جایگاه تأثیر تقلب نسبت به اصول و قواعد حقوقی. تحقیقات حقوقی بین‌المللی.
محمودی، اصغر. (1391). رهن اموال فکری در پرتو مقررات قانون مدنی و مطالعه تطبیقی. نشریه پژوهش‌های حقوق تطبیقی.
محلی، محمد و زنگنه، مسعود. (1395). مبانی عدم نفوذ معامله به‌قصد فرار از دین در فقه امامیه و حقوق ایران. فصلنامه فقه اهل‌بیت، 22(88)، 110–142.
محلی، محمد و زنگنه، مسعود. (1395). مبانی عدم نفوذ معامله به‌قصد فرار از دین در فقه امامیه و حقوق ایران.
محسنی، حسن. (1397). اجرای مؤثر رأی و آیین اجرای محکومیت مالی. انتشارات شرکت سهامی.
شریفی، محمدحسین. (1400). بررسی فقهی حقوقی ماده 21 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی با تکیه بر رأی وحدت رویه 744. مجله فقهی - حقوقی رسائل، 5(10)، 57–76.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1414). تذکرة الفقهاء (جلد 24). قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. (1383). جامع المسائل (جلد 2). [بی‌جا]: [بی‌نا].
کیائی، عبدالله. (1388). قانون مدنی و فتاوای امام خمینی قدس سره (جلد 2). تهران: سمت.
گودرزی,شهره و جعفری,نصراله . (1404). درنگی در بایستگی قصدِ پرداختِ دین ، در فرایند ایفای دین» در فقه امامیه و حقوق ایران. مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی, 3(1), 129-149. doi: 10.22034/lcs.2025.2046893.1060
منتظری، حسینعلی. (1384). رساله استفتائات (جلد 3). تهران: نشر سایه.
مکارم شیرازی، ناصر و علیان‌نژادی، ابوالقاسم. (1427). استفتاءات جدید (جلد 4). قم: مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب (علیه‌السلام).
مولائی، یوسف و حاجی‌پور، مرتضی. (1397). اساسی‌سازی حقوق خصوصی. پژوهش حقوق عمومی، 20(61).
نجفی، شیخ محمدحسن. (1362). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (جلد 21، چاپ دوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ولایی
مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی
دوره 3، شماره 4
زمستان 1404
صفحه 21-40