مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

ساماندهی نظریه «مفاد بنایی»؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، مصر و فقه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
چکیده
در پژوهش حاضر، مفاد بنایی با تطبیق در حقوق ایران و مصر و فقه اسلامی با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با هدف بازشناخت توافق‌های بنایی پیش از عقد، مطالعه گردید؛ همچنین، جمع‌آوری اطلاعات با شیوهٔ کتابخانه‌ای صورت گرفت. نخستین پرسش، چیستی این ماهیت و پرسش‌های بعدی، چگونگی اعتبار و قلمروی آن است. یافته‌های این تحقیق، نشان می‌دهد که «مفاد بنایی»، به مفهوم کلیهٔ توافق‌های پیش از قرارداد و داخل ارادهٔ مشترک متعاقدین است که عقد بر بنای وجود آن‌ها انشا می‌شود. بنابراین، گرچه خاستگاه و مبنای توجیه مفاد بنایی، همان شروط بنایی است؛ ولی قاعده‌مندسازی نظریه مفاد بنایی بر اساس ارادهٔ مشترک و باطنی متعاقدین، سبب شناسایی مصادیق غیرقابل احصایی از توافق بنایی پیش از قرارداد می‌شود که بسیاری از آن‌ها، در چارچوب شرط بنایی نمی‌گنجد؛ همین موضوع، نشان از تفاوت این مفاهیم دارد. چنان‌که عوضین منتخب، اطراف قرارداد، ماهیت عقد، جهت معامله و مبنای معافیت از تعهد با وقوع غبن حادث، نمونه‌های آن است. همچنین، با وجود عدم اعتبار توافق‌های پیش از عقد، نزد مشهور فقهای امامیه و برخی مذاهب اهل سنت، گروهی آن را معتبر می‌شمارند. مبانی حقوق مصر هم با درون‌مایه‌های این مفهوم، مطابقت دارد. در حقوق ایران نیز به دلیل رجحان ارادهٔ باطنی، مفاد بنایی معتبر است و قلمروی آن هم‌سو با وسعت اراده، گسترش می‌یابد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Structuring the Theory of "Constructive Provision": A Comparative Study in Iranian and Egyptian Law, and Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Mohammad Hadi Javaherkalam 1
Erfan Gholamhosseini 2
1 Assistant Prof. of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 M.A in Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
چکیده English

In this research, the Constructive Provisions were examined by comparing the legal systems of Iran, Egypt, and Islamic jurisprudence (fiqh), using a descriptive-analytical approach with the aim of distinguishing pre-contractual constructive agreements. Additionally, a library research was employed to gather information. The primary question is the nature of this concept, while subsequent questions address its validity and scope. The findings of this study indicate that 'Constructive Provisions' refer to all pre-contractual agreements reflecting the mutual intent of the contracting parties and forming the basis of the contract. Therefore, although the origin and basis for justifying Constructive Provisions are the same as Constructive Conditions; the formalization of the theory of Constructive Provisions based on the mutual and internal intention of the parties, leads to the recognition of numerous instances of pre-contractual constructive agreements, many of which do not fit within the framework of Constructive Conditions. This distinction demonstrating the differences between these concepts. Examples include consideration, the contracting parties, the nature of the contract, the purpose of the transaction, and the basis for exemption from obligation due to loss occurring. Additionally, despite the lack of validity for pre-contractual agreements among most Imami jurists and some Sunni schools, some groups consider them valid. The foundations of Egyptian law align with the essence of this concept. Also, Egyptian law’s foundations align with this topic. Likewise, in Iranian law, due to the preference for internal intent, Constructive Provisions are considered valid, and their scope expands in line with the breadth of intention.

کلیدواژه‌ها English

Constructive provision
constructive condition
conspiracy condition
pre-contractual agreements
Egyptian law
Islamic jurisprudence
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387). تأثیر اراده در حقوق مدنی، چاپ دوم، تهران: گنج دانش.
شهیدی، مهدی (1381). حقوق مدنی، اصول قراردادها و تعهدات، جلد 2، چاپ دوم، تهران: مجد.
شهیدی، مهدی (1401). حقوق مدنی، ج 4: شروط ضمن عقد، چاپ نهم، تهران: مجد.
صفایی، سید حسین (1400). قواعد عمومی قراردادها، چاپ سی‌وپنجم، تهران: میزان.
صفایی، سید حسین و جواهر کلام، محمدهادی (1400). حقوق مدنی: وصیت، ارث، شفعه،  چاپ سوم،  تهران: شرکت انتشار.
صفایی، سید حسین و جواهر کلام، محمدهادی (1402). حقوق مدنی پیشرفته، جلد 1، تضمین‌های دین،  چاپ سوم،  تهران: شرکت انتشار.
طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم (1376ش). سؤال و جواب، جلد 1،  چاپ اول،  تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
قاسم‌زاده، سید مرتضی؛ ره‌پیک، حسن و کیانی، عبدالله (1382). تفسیر قانون مدنی ایران، اسناد، آرا و اندیشه‌های حقوقی،  چاپ اول،  تهران: سمت.
کاتوزیان، امیر ناصر (1399). قواعد عمومی قراردادها، مفهوم؛ انعقاد و اعتبار قرارداد، جلد 1، چاپ چهارم، تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، امیر ناصر (1401). قواعد عمومی قراردادها، جلد 3: آثار قرارداد، چاپ ۷، تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، امیر ناصر (1402). اعمال حقوقی (قرارداد-ایقاع)، چاپ یازدهم، تهران: گنج دانش.
محقق داماد، سید مصطفی (1381 ش). قواعد فقه؛ بخش مدنی 2، چاپ پنجم، تهران: سمت.
هاشمی شاهرودی، محمود (1382 ش). فرهنگ فقه، جلد 4،  چاپ اول،  قم: موسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
دادنامه شماره 9309970908100085 به تاریخ 31/6/1393، صادره از شعبه 21 دیوان عالی کشور.
دادنامه شماره 9309970908100181 به تاریخ 18/12/1393، صادره از شعبه 21 دیوان عالی کشور.
دادنامه شماره 140035390007014872 به تاریخ 9/11/1400، صادره از شعبه 3 دادگاه حقوقی ماکو.
ب. عربی:
ابن‌تیمیه، تقی‌الدین (1408 ق). الفتاوی‌الکبری لابن تیمیة، جلد 3 و 6، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌تیمیه، تقی‌الدین (1416 ق). مجموع الفتاوی، جلد 32، مدینه: مجمع الملک فهد.
ابن‌تیمیه، تقی‌الدین (1422 ق). القواعد النورانیة‌الفقهیة، ریاض: دار ابن‌الجوزی.
ابن‌قیم، محمد بن أبی‌بکر (1411 ق). إعلام‌الموقعین عن رب‌العالمین، جلد 2، بیروت: دارالکتب العلمیة.
آل‌بورنو، محمد صدقی (1424ق). موسوعة القواعدالفقهیة، جلد 5، بیروت: مؤسسة‌الرساله.
انصاری (شیخ)، مرتضی بن محمدامین (1411ق). مکاسب، جلد( 1- 2 - 3)،  چاپ اول،  قم: دارالذخائر.
ایروانی، علی (1379ق). حاشیة‌المکاسب، جلد 2،  چاپ دوم،  قم: کتبی نجفی.
بجنوردی، سید حسن (1377 ش). القواعدالفقهیه، جلد 3،  چاپ اول،  قم: نشر الهادی.
حسینی‌مراغی، میرفتاح بن‌علی (1417ق). العناوین‌الفقهیه، جلد 2،  چاپ دوم،  قم: جماعة‌المدرسین فی الحوزه‌العلمیه بقم.
حطاب، شمس‌الدین (1412ق). مواهب‌الجلیل فی شرح مختصر خلیل، جلد 4، دمشق: دارالفکر.
خمینی، روح‌الله (1392). تحریرالوسیله، جلد 2، چاپ 3، تهران: موسسه تنظیم‌ونشر آثار امام‌خمینی (ره).
خوئی، سیدمحمدتقی (1414ق). الشروط أو الالتزامات‌التبعیة فی‌العقود، جلد 2،  چاپ اول،  بیروت: دارالمورخ العربی.
رزقا، مصطفی احمد (2004 م). المدخل الفقهی العام، جلد 1، دمشق: دارالقلم.
رمضان‌سمک، عبدالعزیز (2018 م). النظریات‌العامه فی الفقه‌الاسلامی، چاپ اول، قاهره: دارالنهضه العربیه.
روحانی، محمدصادق (1435 ق). فقه الصادق، جلد 26، چاپ پنجم، قم: آیین‌دانش.
سلیم، أیمن‌سعد (2017 م). مصادر الالتزام؛ دراسة‌موازنة،  چاپ دوم،  القاهرة: دارالنهضة العربیة.
السنهوری، عبدالرزاق احمد (2009 م). الوسیط فی‌شرح القانون‌المدنی‌الجدید، جلد 1، بیروت: منشورات‌الحلبی الحقوقیه.
السنهوری، عبدالرزاق احمد (1391). نظریه‌العقد، جلد 1،  چاپ اول،  تهران: خرسندی.
طباطبائی یزدی، سیدمحمدکاظم (1410 ق). حاشیه‌المکاسب، جلد 2، چاپ چهارم، قم: اسماعیلیان.
الطعن رقم 340 لسنة 52 القضائیة، جلسة 5/4/1989، محکمة‌النقض‌المصری-المکتب الفنی-مدنی 165.
علامه‌مجلسی، محمدباقر (1363 ش). مرآة‌العقول فی‌شرح اخبار آل‌الرسول، جلد 11،  چاپ دوم،  تهران: دارالکتب الاسلامیة.
منصور، محمدحسین (2005 م). النظریة‌العامة للإلتزام، اسکندریه: دارالجامعة الجدیدة.
نائینی، محمدحسین (1373 ق). منیة‌الطالب فی‌حاشیه المکاسب، جلد (1 و 2)،  چاپ اول،  تهران: المکتبه المحمدیه.