مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

تغییرات ژنتیکی در اسناد حقوق بشری از منظر اخلاق زیستی با نگاهی به حقوق ایران و لبنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ساری، ساری، ایران
2 گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران(نویسنده مسئول)
3 گروه علمی حقوق، دانشگاه غیر دولتی- غیرانتفاعی شمال، آمل، ایران.
چکیده
تغییرات ژنتیکی به عنوان یکی از موضوعات نوظهور در حوزه حقوق بین‌الملل بشر، توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است. این مسئله اهمیت ویژه‌ای دارد چرا که به واسطه پیشرفت‌های علمی و فناوری، ساختار حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی باید به گونه‌ای تنظیم شود که ضمن حمایت از کرامت انسانی و حقوق بنیادین، اصول اخلاق زیستی را نیز رعایت نماید. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه تغییرات ژنتیکی در اسناد حقوق بشری بین‌المللی و در پرتو اصول اخلاق زیستی، در نظام‌های حقوقی ایران و لبنان قابل ارزیابی و پذیرش است؟ این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه‌ای، به بررسی این پرسش پرداخته است. نتایج حاکی از آن است که اصول اخلاق زیستی از جمله کرامت انسانی، برابری، حق حیات، اصل عدم ضرر و اصل سودمندی، مبانی اصلی حاکم بر پژوهش‌ها و تنظیم مقررات زیستی هستند. بر اساس اسناد بین‌المللی، تغییرات ژنتیکی تنها در صورتی مجاز است که با حقوق بشر تعارض نداشته باشد. در نظام حقوقی ایران، تغییرات ژنتیکی در چارچوب اصول اخلاق زیستی مانند رضایت آگاهانه و اصل سودمندی پذیرفته شده است. همچنین، در حقوق لبنان، هرچند پذیرش تغییرات ژنتیکی محدود است، این تغییرات باید با رعایت کرامت انسانی و بدون اهداف تجاری‌سازی صورت گیرد. در مقایسه تطبیقی، نظام حقوقی ایران پیشگام در تدوین مقررات مربوط به ایمنی زیستی است، اما این قوانین با چالش‌هایی مانند عدم رعایت اصول احتیاط لازم در صدور مجوز تغییرات ژنتیکی مواجه بوده و نیازمند بازنگری و اصلاح است. در نهایت، این پژوهش بر ضرورت تلفیق اصول اخلاق زیستی با چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی و داخلی برای تدوین سیاست‌های متوازن و مبتنی بر عدالت تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Genetic Modifications in Human Rights Instruments from a Bioethical Perspective: A Comparative Study of Iranian and Lebanese Legal Frameworks

نویسندگان English

Mohammad Esmaeilzadeh 1
Ali Babayee Mehr 2
Davood Ghasemi 3
1 Ph.D student, Department of Public Law, Sari Branch, Islamic Azad University, Sari, Iran.
2 Department of Public and International Law, Babol Branch , Islamic Azad University, Babol, Iran (Corresponding author(
3 Department of Law, Non-Governmental-Non-Profit University of the North, Amol, Iran
چکیده English

Genetic modifications have emerged as a critical issue within international human rights law, demanding a legal framework that supports human dignity and fundamental rights while adhering to bioethical principles. This study seeks to evaluate how genetic modifications are addressed under international human rights instruments and bioethical principles within the legal systems of Iran and Lebanon. Employing a descriptive-analytical methodology based on comprehensive literature review, the research identifies core bioethical principles governing biological research and regulation, including human dignity, equality, the right to life, the principle of non-maleficence, and beneficence. According to international documents, genetic modifications are permissible only when they do not conflict with human rights norms. Within Iran’s legal framework, genetic modifications are accepted under bioethical standards such as informed consent and beneficence. Similarly, Lebanese law permits limited genetic modifications provided they respect human dignity and avoid commercialization. Comparative analysis shows that Iran has taken a pioneering role by enacting biosafety laws; however, these laws face criticisms for insufficient precautionary measures in licensing genetic modifications, necessitating legislative reform. The study underscores the imperative to integrate bioethical principles with international and domestic legal standards to develop balanced and just policies governing genetic modifications.

کلیدواژه‌ها English

Genetic modifications
International law
Human rights instruments
Bioethics
Human dignity
Biosafety
Informed consent
فارسی
اسکیج، دی. جی (1377). حقوق- اخلاق و پزشکی (مطالعه در حقوق پزشکی)، ترجمه محمود عباسی و بهرام مشایخی، چ 1، تهران: انتشارات پایا.
امیرارجمند، اردشیر (1381). مجموعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر (اسناد جهانی)، ج 1، چ 2، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
امیرارجمند، اردشیر (1388). مجموعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر (اسناد منطقه‌ای)، چ 1، تهران: انتشارات جنگل/جاودانه.
پاترسون، دیوید (1366). اصول و مبانی ژنتیک، ترجمه فاطمه قاسم زاده، چ 1، تهران: انتشارات فرهنگ و هنر.
تیموری، محمد؛ آقامیرسلیم، مرضیه (1389). «بررسی تطبیقی مسؤولیت مدنی و کیفری ناشی از دست‌کاری ژنتیکی در نظام حقوقی ایران و اسناد بین‌المللی»، فصلنامه حقوق پزشکی، سال 4، ش 13، صص 119-87.
ثقفی، سید محمد (1384). «نقش نژاد در هویت انسانی و حقوق بشر»، مجله فلسفه- کلام و عرفان، سال 45، ش 12، صص 43-8.
دیانی، عبدالرسول (1380). «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، مجله حقوق دادرسی، سال 5، ش 29، صص 11-7.
راسخ، محمد؛ خداپرست، امیر حسین (1389). «قلمرو اخلاق زیستی»، فصلنامه باروری و ناباروری، سال 11، ش 4، صص 294-275.
رضاپور پرشکوهی، معصومه؛ سماواتی، عباس؛ نیکومنش، امراله (1402). «تغییرات ژنتیکی گیاهان و حیوانات در پرتو اخلاق زیستی با رویکردی به دیدگاه امام خمینی (ره)»، مجله مطالعات فقه اقتصادی، سال پنجم، ش 2، صص 98 - 116.
رهنما، حسن؛ سنجریان، فروغ (1390). «نگرشی بر جنبه‌های اخلاق زیستی در مهندسی ژنتیک»، فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری، سال 6، ش 3، صص 82-73.
قربان نیا، ناصر (1378). اخلاق و حقوق بین‌الملل، چ 1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
قربان نیا، ناصر (1388). «ملاحظاتی پیرامون اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر»، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال 4، ش 1، صص 139-131.
قره یاضی، بهزاد (1387). ارزیابی ریسک غذاهای حاصل از مهندسی ژنتیک، چ 1، تهران: انتشارات انجمن ایمنی زیستی.
قره یاضی، بهزاد (1389). «ایمنی زیستی در مقررات بین‌المللی»، فصلنامه حقوق پزشکی، سال 4، ش 12، صص 148-131.
قریشی محمدی، فاطمه السادات (1402). «ضمانت اجرای کیفری اخلاق زیستی؛ ضرورت‌ها و راهکارها»، مجله اخلاق زیستی، سال دوازدهم، س 38، صص 53 – 64.
محمودیان، حسین؛ پاک‌نیت جهرمی، بیتا؛ ستایش پور، نازنین؛ نبیئی، پریسا (1394). «مروری بر ملاحظات اخلاق زیستی و حقوقی در پژوهش‌های سلول‌های بنیادی جنینی»، مجله اخلاق زیستی، سال چهارم، ش 18، صص 69 -102.
نوبهار، رحیم (1383). «اعلامیه بین‌المللی داده‌های ژنتیک انسانی، دغدغه‌ها، رویکردها و سازگاری‌های آن با دیدگاه‌های اسلامی»، نشریه علوم انسانی (نامه مفید)، سال 9، ش 46، صص 98-61.
نوس بام، رابرت؛ ردریک‌آر، مکینس؛ وبلارد، هانتینگن (1383). ژنتیک پزشکی تامپسون، ترجمه محمد نخعی، چ 1، تهران: انتشارات آینده سازان.
زاهدی، فرزانه؛ تیرگر، سمانه؛ حمیدی ابرقویی، نسرین؛ رشید پورایی، رؤیا؛ لاریجانی، باقر (1393). «نکات مهم در مشاوره‌ی اخلاقی با مادران دارای جنین دچار ناهنجاری با اشاراتی به دیدگاه اسلام»، مجله اخلاق و تاریخ پزشکی ایران. سال هفتم، ش 5، صص 16-1.
 
غیرفارسی
Andorno, Roberto (2002),» Biomedicine and international human rights law in search of a global consensus«, Journal of the World Health Organization,Vol.80,No.18,pp:959-963.
Bell, D (1995).»  Need for a Biosafety Protocol Finally Agreed upon«, Tehran Times, Vol.28,No.3,pp; 1-38.
Chan DK. The Concept of Human Dignity in the Ethics of Genetic Research. Bioethics, 2015; 29(4:274-282.(
Conde, H Victor (1999). A Handbook of International Human Rights Terminology,2th ed,NewYork: Nebraska Press.
Cruz, C, Ricardo, M. E (1995). Gene Therapy Developing Countnries, 2th ed,UK:Chile Publica tion.
Ethics and Law in Biomedicine and Genetics (2011). An Overview of National Regulation in the Arab States UNESCO Cairo Office,1thed,USA: Published by the United Nations Education Scientific and Cultural Organization.
Fouad N. Boustany (reporter) (2011).» Report of Mapping Bioethics Regulations in 17 States in the Arab Region«, United Nations Education Scientific and Cultural Organization- available at: http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002152/215207E.pdf
Frederick, R. J(1998). »International Biosaftey Regulations Benefits and Costs«, Journal of Agricultural Biotechnology in International Development, Vol.21,No.1,pp; 213 –228.
hang M., Eshraghian E.A., Al Jammal O., Zhang Z., Zhu X.) 2021(CRISPR technology: The engine that drives cancer therapy. Biomed. Pharmacother.
Jasanoff S., Hurlbut J.B., Saha K. )2015(CRISPR democracy: Gene editing and the need for inclusive deliberation. Issues Sci. Technol. 32, no. 1.pp: 32:37
Savulescu J. Genetic interventions and the ethics of enhancement of human beings. Read Philosoph of Tech 2009; 16(1): 417-430
Wagner B. )2018(Ethics as an Escape from Regulation: From Ethics-Washing to Ethics-Shopping. In: Hildebrandt M., editor. Being Profiled. Amsterdam University Press; Amsterdam, The Netherlands.p:.84-89.