مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

شهادت کودکان در دعاوی کیفری از منظر فقه و نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری گروه حقوق جزا و جرم شناسی ، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول)
2 استاد گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
شهادت ازجمله مهم‌ترین دلایل اثبات در دعاوی و به‌ویژه پرونده‌های کیفری در نظام‌های مختلف است. در مواردی ممکن است کودکان شاهد ارتکاب جرم باشند. فقهای مذاهب اهل تسنن و تشیع در خصوص امکان اثبات جرائم از طریق شهادت کودکان اختلاف دارند. برخی با دلایل نقلی و عقلی مخالف امکان اثبات جرائم با گواهی کودکان می‌باشند. عده‌ای نیز گواهی کودکان در جراحات و قتل را با شروط معین یا گواهی کودک با رسیدن به سن ده سالگی و شروط دیگر یا گواهی کودکان در جرائم فی‌مابین خودشان را به انضمام شروط معین دیگری مورد پذیرش قرار داده‌اند. با بررسی توصیفی تحلیلی آراء موافقان و مخالفان، به نظر می‌رسد رأی فقهای مخالف استناد پذیری گواهی کودکان با توجه به مفاد آیات و روایات وارده ونیز استدلال‌های عقلی مطرح از اتقان بیشتری برخوردار است. نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی نیز در قالب قوانین آیین دادرسی کیفری و قوانین مجازات در مقاله حاضر بررسی شده و به دو دسته تقسیم‌بندی نموده‌ایم. یک دسته نظام‌های حقوقی هستند که صرفاً گواهی افراد بالغ را پذیرفته‌اند و دسته دیگر نظام‌هایی می‌باشند که دوران کودکی را به دو بازه تمییز و عدم تمییز تقسیم‌بندی کرده و شهادت افراد ممیز را مورد پذیرش قرار داده‌اند. لازم به ذکر است در تدوین قوانین مربوط به گواهی کودکان استفاده لازم از منابع فقهی به عمل نیامده است. با توجه به مبانی فقهی و سایر ادله به نظر می‌رسد رویکرد آن دسته از نظام‌های حقوقی که مخالف بهره‌گیری از گواهی کودکان به‌عنوان دلیل اثباتی در دعاوی کیفری می‌باشد، مقرون به صحت باشد. قانون‌گذار ایرانی در قانون مجازات اسلامی با تبعیت از فتوای امام خمینی مطلق شهادت کودکان را معتبر نمی‌‌داند، لکن مقرر داشته است که اگر فرد در زمان تحمل ممیز باشد و بعداً حین بلوغ شهادت دهد مسموع است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Testimony of Children in Criminal Proceedings: A Jurisprudential and Comparative Analysis of Islamic Legal Systems

نویسندگان English

Hojat Allah Rashnavadi 1
Rohollah Akrami 2
1 Ph.D of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran (Corresponding Author)
2 Prof. of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran
چکیده English

Testimony is considered one of the most important means of evidence, particularly in criminal cases, across various legal systems. In certain circumstances, children may witness the commission of a crime. Within Sunni and Shi’a jurisprudential traditions, there exists a divergence of opinion regarding the admissibility of children’s testimony in criminal matters. Some jurists, relying on both transmitted (naqli) and rational (ʿaqli) arguments, categorically reject the evidentiary value of children's testimony. Others accept such testimony under specific conditions — for example, in cases of injury or homicide, testimony from children above the age of ten, or testimony concerning offenses committed among children themselves, provided that certain additional conditions are fulfilled.Through a descriptive-analytical examination of both supporting and opposing views, it appears that the position rejecting the admissibility of children's testimony is more substantiated, both in light of relevant Qur’anic verses and hadiths, as well as rational considerations. This article also examines the approach of various Islamic countries' legal systems, particularly their criminal procedure codes and penal laws, and classifies them into two main categories: the first comprises systems that only accept the testimony of legally competent (i.e., adult) individuals; the second includes those that distinguish between discernment (tamīz) and non-discernment among minors and accept the testimony of discerning children under certain conditions.It is noteworthy that many of these legal systems have not adequately incorporated foundational jurisprudential sources in drafting their legal provisions concerning children's testimony. Based on Islamic jurisprudential principles and supporting arguments, the approach taken by those legal systems that exclude children's testimony as admissible evidence in criminal proceedings appears to be more legally sound. The Iranian legislator, following the fatwa of Imam Khomeini, does not generally recognize children's testimony as valid in the Islamic Penal Code. However, the Code provides that if an individual possessed discernment (tamīz) at the time of the event and offers testimony after reaching legal maturity (bulūgh), such testimony is admissible

کلیدواژه‌ها English

Testimony of children
bayyina (legal evidence)
proof in criminal proceedings
Islamic jurisprudence
Islamic legal systems
. قرآن مجید، ترجمه ناصر مکارم شیرازی
. ابن عبدالبر، محمد، الکافی فی فقه اهل مدینه، ریاض، مکتبه الریاض الحدیثه، الطبعه الثانیه، ۱۴۰۰ ق
. ابن فرحون، علی، تبصره الاحکام فی اصول الاقضیه ومناهج الاحکام، لبنان، دارالفکر، بیتا
. ابن مبارک، عبدالله، أحکام شهاده الصغار فی الفقه الإسلامی و القانون الوضعی، نایف، جامعه نایف العربیه للعلوم الامنیه، 2008 م.
. اصفهانی، بهاءالدین محمد بن حسن، کشف اللثام عن قواعد الاحکام، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ج ۲، چ اول، ۱۴۰۵ ق
. امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، تهران، انتشارات اسلامیه، ج 6، چ اول، 1387
. حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت، بی تا
. حسونه، بدریه، شرح قانون الاثبات الاسلامی السودانی و تطبیقاته القضاییه، ریاض، اکادیمیه نایف العربیه للعلوم الامنیه، 2000 م
. حلبی، تقی الدین بن نجم الدین، الکافی فی فقه، اصفهان کتابخانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق
. حلی، ابی‌ طالب محمد بن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، قم، موسسه اسماعیلی، ج 4،1389 ق
. حلی، ابی طالب محمد بن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، قم، موسسه اسماعیلی، ج 4،1389 ق
خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی تا.
دسوقی، محمد بن احمد، الشرح الکبیر للشیخ الدردیر و حاشیه الدسوقی، لبنان، دارالفکر، بدون طبعه، بی تا
. زرکشی، محمد بن عبدالله، شرح الزرکشی علی مختصر الخرقی، تحقیق الشیخ عبدالله بن عبدالرحمان الجبرین، ریاض، دار الافهام للنشر والتوزیع، الطبعه الثالثه، ۱۴۲۴ ق
. ساریخانی، عادل، حیدری، مسعود، بررسی فقهی حقوقی ابراز شهادت توسط اطفال، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال نهم، شماره سی و یک، ۱۳۹۹ ا
. شافعی، محمد، الام، القاهره، مطبع کتاب الشعب،196 8 م
. عاملی، شمس الدین محمدبن مکی (شهید اول)، الدروس الشرعیه فی فقه الاامامیه، قم، موسسه نشر اسلامی، چاپ اول، جلد دوم، ۱۴۱۴ ق
. عبدالوهاب، ابومحمد، التلقین فی فقه مالکی، تحقیق محمد خبزه الحسنی التعلوانی، لبنان، دارالکتب العلمیه الطبعه الاولی، ۱۴۲۵ ق
. عبدالمطلب، ایهاب، الشهادة الزور معلقا علیها بأحدث أحکام محکمة النقض، قاهره، المرکز القومی للإصدارات القانونیه، الطبعه الاولی، 2010 م
. سرخسی، احمد، المبسوط، لبنان، دارالکتب العلمیه، الطبعه الاولی، ۱۴۲۱ ق
. شمس، عبدالله، ادله اثبات دعوا، تهران، سمت، چاپ بیست و سوم، 1396
. صفایی، سیدحسین و قاسم زاده، سیدمرتضی، حقوق مدنی: اشخاص و محجورین، تهران، دراک، چاپ اول، 1387
. کاسانی، مسعود، بدایع الصنایع فی ترتیب الشرایع، لبنان، دارالفکر، الطبعه الاولی،1969 م
. قدامه، محمد ابن، المغنی، الریاض، دار عالم الکتب، الطبعه الثانیه، ۱۴۱۷ ق
. ماوردی، محمد، الحاوی کبیر، لبنان، دارالفکر، الطبعه الاولی،1421 ق
. مصطفی شربا، أمل، قانون البینات، دمشق، جامعه الشام الخاصه،2020 م
. مقدسی، بهاءالدین، العده شرح العمده، قاهره، دارالحدیث، بدون طبعه، ۱۴۲۴ ق
. مؤمن قمی، محمد، مبانی تحریر الوسیلة- القضاء و الشهادات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره، الطبعه الاولی، ۱۴۲2 ق
. نراقی، احمد بن محمد مهدی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۹ ق
. بهوتی، منصور، الروض المربع شرح زاد المستنقع، ریاض، بدون مطبعه،1423 ق
. قانون الاجراءات الجناییه الموریتانی، رقم ۸۳، لسنه ۱۹۸۳ م
. قانون الاجراءات الجنایه المصری، رقم ۹۵، لسنه ۱۹۵۰ تعدیل ۲۰۰۳
. قانون اصول محاکمات الجزایری، رقم ۲۳، لسنه ۱۹۷۱
. قانون الااثبات السودانی، لسنه ۱۹۹۴
. قانون البینات السوری، لسنه ۲۰۱۴
. قانون اتحادی رقم، ۳۵ بشأن اصدار قانونی الاجراءات الامارات عربی متحده، لسنه ۱۹۹۲،
. قانون الاجراءات الجنایه البحرین، رقم ۴۶، لسنه ۲۰۰۲
. قانون الجنایی السودان، لسنه ۱۹۹۱
. قانون اصول محاکمات الجزاییه العراقی، رقم ۲۳، لسنه ۱۹۷۱
. قانون المدنی المصری، لسنه 1948 م
. الامر القانونی المتضمن القانون الجنایی الموریتانی، رقم ۱۶۲، لسنه ۱۹۸۳
. قانون اتحادی بشان اصدار العقوبات، الامارات العربیه المتحده، رقم 3، لسنه 1987
. مرسوم سلطانی باصدار قانون اجراءات الجزاییه العمانی، رقم ۹۷-۹۹