مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

قیاس تطبیقی تئوری عدم پیش‌بینی و قوه قاهره در چارچوب حقوقی ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه عدالت، تهران ، ایران
2 دانشجو دکتری گروه حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه عدالت، تهران ،ایران. (نویسنده مسئول)
چکیده
پس از انعقاد قرارداد و در مرحله اجرای آن، ممکن است شرایطی که بر زمان انعقاد قرارداد حاکم بوده، به‌گونه‌ای تغییر کند که اجرای مفاد قرارداد تحت تأثیر قرار گیرد و گاهی اجرای آن به دلایل مختلف غیرممکن شود. تغییر شرایط حاکم بر زمان انعقاد و اجرای قرارداد، با عناوین مختلفی شناسایی شده که از مهم‌ترین آن‌ها و به‌عنوان مفاهیمی مستقل، تئوری عدم پیش‌بینی و قوه قاهره است که در فقه امامیه و حقوق ایران و سایر نظام‌های حقوقی مورد اشاره قرار گرفته است. با توجه به عدم بررسی مستقل تئوری عدم پیش‌بینی از منظر حقوق ایران و فقه امامیه، لازم بود تا پژوهشی مستقل به این موضوع پرداخته و آن را با مفهوم قوه قاهره در بستر دو مبنای مذکور مورد تطبیق قرار دهد. بنابراین، هدف پژوهش پاسخ به این سؤال است که تئوری عدم پیش‌بینی با قوه قاهره در حقوق ایران و فقه امامیه چه تفاوتی دارد؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عناصر اساسی و شرایط تحقق قوه قاهره و تئوری عدم پیش‌بینی در بسیاری از موارد مشابه است. اما وجه تمایز این دو نهاد آن است که نظریه عدم پیش‌بینی تنها موجب دشواری در اجرای قرارداد می‌شود و تعادل مالی قرارداد را به هم می‌زند؛ ولی قدرت اجرای قرارداد را از متعهد نمی‌گیرد، درحالی‌که در قوه قاهره، اجرای قرارداد غیرممکن می‌شود. از منظر آثار نیز، قوه قاهره، موجب سقوط یا تعلیق تعهد است، درحالی‌که اثر نظریه عدم پیش‌بینی، تعدیل قرارداد یا ایجاد حق فسخ است. روش تحقیق این پژوهش توصیفی‌تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از آثار مرتبط با موضوع تحقیق است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Theory of Unpredictability and Force Majeure in Iranian Law and Imamia Jurisprudence

نویسندگان English

Amir Mahdi Ghorbanpour 1
Mohsen Ziar 2
1 Assistant Prof. of Private Law, Faculty of Humanities, Edalat University, Tehran, Iran
2 Ph.d student, Department of Private Law, Faculty of Humanities, Edalat University, Tehran, Iran.(Corresponding Author)
چکیده English

After the conclusion of the contract and during its execution, the conditions that prevailed at the time of the contract may change in such a way that the execution of the contract provisions is affected and sometimes it becomes impossible to execute it for various reasons. The change in the conditions prevailing at the time of conclusion and execution of the contract has been identified under various titles, the most important of which are the theories of unpredictability and force majeure, which have been mentioned in Imamia jurisprudence, Iranian law, and other legal systems. Given that the theory of unpredictability has not been independently examined from the perspective of Iranian law and Imamia jurisprudence, it was necessary to conduct an independent study on this topic and compare it with the concept of force majeure within these two frameworks. Therefore, the aim of this research is to answer the question: What is the difference between the theory of unpredictability and force majeure in Iranian law and Imamia jurisprudence? The results of the research show that the essential elements and conditions for the realization of force majeure and the theory of unpredictability are similar in many cases. However, the distinguishing feature of these two concepts is that the theory of unpredictability only makes the execution of the contract difficult and disrupts its financial balance but does not take away the power to execute the contract from the obligor; while in force majeure, the execution of the contract becomes impossible. In terms of effects, force majeure results in the termination or suspension of the obligation, while the effect of the theory of unpredictability is the adjustment of the contract or the creation of the right of rescission. The research method of this study is descriptive-analytical and based on library studies and the use of works related to the research topic.

کلیدواژه‌ها English

unpredictability
force majeure
discharge of obligation
قرآن کریم
اسماعیلی، محسن (1381). قوه قاهره. تهران: سروش.
امامی، سیدحسن (1364). حقوق مدنی. تهران: کتاب فروشی اسلامیه.
انصاری، مرتضی بن محمد امین (1411ق). کتاب المکاسب. قم: دارالذخائر.
آقایی، بهمن (1385). فرهنگ حقوقی بهمن. تهران: گنج دانش.
آل بحرالعلوم، سید محمد (1362). بلغته فقهیه. تهران: مکتبه الصادق.
باغبانی نجف آباد، ملیحه (1397). ضررقابل پیش‌بینی در قراردادها، پایان‌نامه، قدس: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس.
باقری، پرویز و گندمکار، حسین‌رضا (1402). «شروط کاهنده مسئولیت قراردادهای بیمه در حقوق اسلامی»، فصلنامه علمی مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، 27-44.
بجنوردی، میرزا حسن (1419ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر هادی.
بهادر، مرتضی و راستگوی مشهور، حورا (1397). «استناد به تحریم‌های اقتصادی بین المللی به‌عنوان فورس‌ماژور»، وکیل مدافع، فصلنامه داخلی کانون وکلای دادگستری.
بهشتی، سیدعظیم (1391). تأثیر قوه قاهره در قراردادهای تجاری (پایان نامه). نراق: دانشگاه آزاد اسلامی.
بیگدلی، سعید (1386). تعدیل قرارداد. تهران: میزان.
پاکباز، سیامک (1400). شرح قانون مدنی فرانسه. تهران: میزان.
تلبا، مهدی (1394). اعتبارات اسنادی. تهران: مجد.
جعفرزاده شاهی، علی (1392). مسئولیت ناشی از پیش‌بینی عدم ایفای تعهد در حقوق داخلی و اسناد بین المللی، پایان‌نامه. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
جعفری‌لنگرودی، محمد جعفر (1337). دایره المعارف حقوق مدنی و تجارت. تهران: مشعل آزادی.
جعفری‌لنگرودی، محمد جعفر (1378). حقوق تعهدات. تهران: گنج دانش.
جعفری‌لنگرودی، محمد جعفر (1381). تئوری موازنه. تهران: گنج دانش.
جعفری‌لنگرودی، محمد جعفر (1388). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جمعی از مؤلفان (1414ق). مجله فقه أهل البیت علیهم السلام. قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیـت (ع).
حسین‌آبادی، امیر (1376). «تعادل اقتصادی در قرارداد»، مجله تحقیقات حقوقی؛ دانشگاه شهید بهشتی.
حسینی عاملی، سیدمحمدجواد. (بی‌تا). مفتاح الکرامه. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
حیدری فرد، علی اکبر (1385). تعدیل قرارداد توسط قاضی. شیراز: فرامتن.
خویی، سیدابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهه، (به کوشش میرزا علی توحیدی). قم: وجدانی.
دهخدا، علی اکبر (1372). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
رجب‌زاده، محسن و نیک‌بخت، هادی (1398). «بررسی تأثیر تئوری عدم قابلیت پیش‌بینی حوادث بر تعدیل قضایی قراردادهای بانکی.» فصلنامه مطالعات حقوق، 123-141.
رضایی، علی (1394). «تأثیر قوه قهریه بر مطالبه وجه التزام قراردادی (نقد آراء شعبه 215 دادگاه عمومی حقوقی تهران و شعبه 46 دادگاه تجدید نظر استان تهران).» فصلنامه رأی: مطالعات آرای قضایی، 68-79.
روحانی، سید محمد صادق (1413ق). فقه الصادق. قم: مؤسسه دارالکتاب.
سجادی، سید جعفر (1380). فرهنگ معارف اسلامی. تهران: کومش.
السنهوری، عبدالرزاق (1383). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، ترجمه: دانش کیا، محمد حسین و دادمرزی، سید مهدی. قم: دانشگاه قم.
السنهوری، عبدالرزاق (1998). نظریه العقد. حلب: انتشارات الحلبی الحقوقی.
سیاح، احمد (1373). ترجمه فرهنگ بزرگ جامع نوین (المنجد). تهران: اسلام.
شعبانی، امید (1389). «بررسی تعذر اجرای قرارداد در فقه و حقوق ایران»، پژوهشنامهٔ فقه و حقوق اسلامی، 93-110.
شفائی، محمدرضا (1376). تغییر اوضاع‌واحوال در قراردادها. تهران: ققنوس.
شکری، محمد (1403). «ماهیت معاهدات از منظر داخلی و بین المللی؛ قرارداد یا قانون؟ (مطالعه اسناد بین المللی، حقوق ایران و عراق)»، فصلنامه علمی مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، 37-56.
شهرجردی، مائده (1392). عدم قابلییت پیش‌بینی در رفع مسئولیت مدنی، پایان‌نامه. قم: دانشگاه قم.
شهیدی، مهدی (1386). آثار قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
صابر سلیمان، سیروان (1400). شیوع ویروس کرونا و تأثیر بر تعهدات قراردادی با توجه به نظریه حوادث پیش‌بینی نشده و قوه قاهره در حقوق ایران وعراق، پایان‌نامه، ارومیه: دانشگاه ارومیه.
صادقی مقدم، محمدحسن (1378). تغییر در شرایط قرارداد. تهران: دادگستر.
صادقی مقدم، محمدحسن (1379). «مطالعه تطبیقی تأثیر تغییر اوضاع‌واحوال بر قرارداد و راه‌حل حقوق ایران»، مجله حقوقی نشریه دفتر خدمات حقوقی بین المللی جمهوری اسلامی ایران، 161-222.
صالحی، بهرام (1400). آثار حقوقی تعذر و تعسر در اجرای قراردادهای کلی و جزئی (قراردادهای معین)، پایان نامه، بندرعباس: دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر عباس.
صفایی، سیدحسین (1364). «قوه قاهره یا فورس‌ماژور بررسی اجمالی در قراردادهای بازرگانی بین المللی»، مجله حقوقی دفتر خدمات بین المللی جمهوری اسلامی، 111-154.
صفایی، سیدحسین (1383). قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
صفایی، سیدحسین (1386). مقالاتی دربارە حقوق مدنی و حقوق تطبیقی، مقاله قوه قهریه یا فورس‌ماژور. تهران: میزان.
صیدانلو، سوده (1398). «آثار تعذر و تعسر اجرای قرارداد بر ساختار عقد در فقه و حقوق ایران»، تهران: دومین کنفرانس ملی و اولین کنفرانس بین المللی حقوق و علوم سیاسی.
طاهری، رقیه (1392). مطالعهٔ تطبیقی آثار قوهٔ قاهره بر تعهدات از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعه، پایان نامه، میبد: دانشگاه آیت ا... حائری میبد.
طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم (1376). سؤال و جواب. قم: مرکز نشر علوم اسلامی.
طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفهٔ الحلال و الحرام. قم: دفـتر انـتشارات اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (بی‌تا). تـذکره الفقهاء. مشهد: مؤسسه آل البیت (ع).
علیزاده، حسین (1368). تأثیر قوه قاهره بر تعهدات، پایان نامه، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
عمید، حسن (1377). فرهنگ عمید. تهران: عمید.
فروزان مفرد، مهشید (1391). تعسر اجرای قرارداد و آثار آن در حقوق ایران، پایان نامه، تهران: دانشگاه علم و فرهنگ.
فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر للرافعی منشودات. قم: دارالرضی.
قنبری، علیرضا (1399). «بررسی تئوریهای مطرح شده در زمینه تعدیل خسارات پیش‌بینی شده قرارداد در نظام حقوقی ایران» نشریه راه وکالت، 4-25.
کاتوزیان، ناصر (1370). ضمان قهری مسئولیت مدنی. تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر (1376). عقود معین. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1387). قواعد عمومی قراردادها - اجرای قرارداد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلیشادی، امین (1387). تعذر وفای به عهد درحقوق ایران با مطالعه تطبیقی در فقه امامیه حقوق انگلستان وکنوانسیون بیع بین المللی کالا، پایان نامه، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
محقق داماد، سیدمصطفی (1391). قواعد فقه، جلد ۱-۲. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق داماد، سیدمصطفی (1398). نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی. تهران: انتشارات سخن.
مرادخانی، احمد و امیر شمس (1391). «بررسی قاعده فقهی (العقود تابعة للقصود)»، مطالعات فقهی فلسفی، 33-58.
مرادی، خدیجه (1392). «تحلیل مبانی تعدیل قضایی در حقوق ایران و فقه امامیه»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، 321-344.
مزرئی، ابوالفضل (1395). بررسی نقش قوه قاهره و هاردشیپ در قراردادهای تجاری، پایان‌نامه، شاهرود: دانشگاه آزاد اسلامی.
معین، محمد (1387). فرهنگ فارسی معین. تهران: فرهنگ نما.
مکارم شیرازی، ناصر (1411). القواعد الفقهیه. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع).
ملکی فر، عقیل (1392). روش‌های پیش‌بینی فناوری. تهران: مرکزتوسعه وتبادل دانش فناوری اطلاعات.
موسوی بجنوردی، میرزاحسن (1419). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
میرشکاری، عباس و هراتی، مصطفی (1401). «تحلیلی بر نظریه عدم‌پیشبینی در حقوق نوین فرانسه و جایگاه آن در حقوق ایران»، نشریه مطالعات حقوق خصوصی، 171-190.
نادرعلی، الهام (1396). «مفهوم تحریم و مطالعه تطبیقی فورس‌ماژور در قراردادهای بازرگانی». کنفرانس ملی اندیشه‌های نوین و خلاق در مدیریت، حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی.
نائینی، میرزا حسین (1358). منیه الطلاب. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
نتاج، عبدالرزاق موسی؛ صفایی، سیدحسین؛ عربیان، اصغر، الماسی، نجادعلی و محبی، محسن (1400). «مطالعه تطبیقی نظریه عدم‌پیشبینی پس از اصلاحات 2016 قانون مدنی فرانسه و مقایسه با قواعد فقهی مشابه در فقه امامیه»، نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی، 72-90.
نجفی، محمد حسن (1981م). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نظری، رحیم (1400). تأثیر قوه قاهره بر عدم مسئولیت و نقض تعهدات منفی قراردادی، پایان‌نامه، ایلام: دانشگاه آزاد اسلامی.
هوشیار، محمدرضا، مهدی زارع، و محمد رمضانی (1399).« آثار و شرایط قوه قاهره در فقه امامیه و حقوق مدنی ایران»، نشریه دانش و پژوهش حقوقی، 119-146.
 
References
Black، Henry Campell. )1968(. Black’s Law Dictionary. United States: West Group