مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

اثر عقد بر شرط از حیث لزوم و جواز: مطالعه تطبیقی فقه امامیه و حقوق ایران و مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد صابری مجد 1
مهدی میری 2
محمدرضا خدرویسی 3
رضا محمدی 4
1 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دکتری گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران (نویسنده مسئول)
3 سطح چهار حوزه علمیه قم ،قم، ایران
4 قاضی دادگستری، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
10.22034/lcs.2025.2048461.1072
چکیده
در خصوص تأثیر عقد بر شرط و تبعیت یا عدم تبعیت تعهد تبعی، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. مشهور فقهای امامیه، قائل به تبعیت شرط از عقد از حیث لزوم و جواز هستند؛ بنابراین، شرط جایز ضمن عقد جایز، الزام‌آور نیست. در مقابل، برخی دیگر شرط را تا پایان حیات حقوقی قرارداد، لازم‌الوفا دانسته‌اند. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی در پی اثبات این مدعاست که می‌توان هم‌سو با نظر غیرمشهور، قائل به الزام‌آور بودن شرط ضمن عقد جایز بود و قالب‌ها و تشریفات مربوط به آن را نپذیرفت. با توجه به اصل حاکمیت اراده مذکور در ماده 10 قانون مدنی، می‌توان رویکرد مذکور را پذیرفت و به اشتراط ضمن عقد جایز در غیرعقود اذن، مهر صحت نهاد و آن را الزام‌آور دانست. برخلاف عقود اذن که به دلیل ماهیت اذن، همگی جایز و قابل فسخ هستند و ماهیت خود را با ذکر در ضمن عقد لازم از دست نمی‌دهند، در سایر عقود، شرط ضمن عقد جایز، لازم‌الوفا خواهد بود. با دقت نظر در قانون مدنی مصر و همچنین با توجه به بند ۱ ماده ۱۴۷ قانون مدنی ایران که عقد را قانون طرفین می‌داند و نیز با عنایت به اصل حاکمیت اراده طرفین عقد و نصوص دیگری که تصریح به اعتبار شروط ضمن عقد لازم و جایز دارند، می‌توان به این رویکرد دست یافت.
کلیدواژه‌ها
شرط ضمن عقد
لزوم شرط
جواز شرط
عقد لازم
عقد جایز
اصل حاکمیت اراده

موضوعات

عنوان مقاله English

The Effect of Contract on Condition in Terms of Necessity and Permissibility: A Comparative Study of Imami Jurisprudence and the Law of Iran and Egypt .

نویسندگان English

Ahmad Sabri Majd 1
Mahdi Miri 2
Mohammad Reza Khodroisi 3
Reza Mohamadi 4
1 Ph.D of Fiqh and Fundamentals of Islamic Law, Farabi Faculties, Tehran University, Tehran, Iran.
2 Ph.D, Department of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran (Corresponding Author)
3 Level Four, Qom Seminary, Qom, Iran
4 Judiciary Judge, Department of Private Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
چکیده English

Regarding the effect of the primary contract (aqd) on the ancillary condition (shart) and the dependence or independence of the ancillary obligation, different views exist. The prevailing view among Imami jurists (fuqaha) holds that the condition follows the contract regarding its binding (luzum) or revocable (jawaz) nature; therefore, a revocable condition within a revocable contract is not binding. Conversely, some others have considered the condition binding for the duration of the contract's legal existence.
This research, using a descriptive-analytical method, aims to argue that, aligning with the non-prevailing view, it is possible to hold that a condition within a revocable contract is binding and to reject the associated forms and formalities. Considering the principle of party autonomy mentioned in Article 10 of the [Iranian] Civil Code, the aforementioned approach can be accepted, and stipulation within a revocable contract—except for contracts based on permission ('uqud idhniyya)—can be affirmed as valid and considered binding. Unlike contracts based on permission ('uqud idhniyya), which, due to the nature of permission, are all revocable and terminable and do not lose their nature even if stipulated within a binding contract, in other types of contracts, a condition stipulated within a revocable contract will be binding. This approach can be supported by carefully considering the Egyptian Civil Code, as well as Article 147(1) of the Iranian Civil Code (which regards the contract as the law between the parties, reflecting pacta sunt servanda), and also taking into account the principle of party autonomy and other texts that explicitly affirm the validity of conditions within both binding (lazim) and revocable (ja'iz) contracts.

کلیدواژه‌ها English

Condition within a contract
Necessity of condition
Permissibility of condition
Necessary contract
Permissible contract
ابو زهره، محمد (1996). و نظریة العقد فی الشریعة الاسلامیة. قاهره: دار الفکر العربی.
ابوستیت، احمد حشمت (1945). نظریة الالتزام فی القانون المدنی المصری. قاهره - مصر: مکتبة عبدالله وهبه.
اردبیلی، احمد بن محمد (1403). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
امامی، سید حسن (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، مرتضی (1411). المکاسب، کتاب المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات. چاپ اول، قم: منشورات دار الذخائر.
انصاری، مرتضی (1415). المکاسب. چاپ اول، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
انصاری، مرتضی (1416). فرائد الاصول. چاپ پنجم، قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم.
بجنوردی، سید حسن بن آقا بزرگ موسوی (1419). القواعد الفقهیة. چاپ اول، قم: نشر الهادی.
بجنوردی، سید محمد بن حسن موسوی (1401). قواعد فقهیه. چاپ سوم، تهران: مؤسسه عروج.
بحرالعلوم، محمد بن محمد تقی (1403 ق). بلغة الفقیه، چاپ چهارم، تهران-ایران: منشورات مکتبة الصادق.
برادران، دلاور (1391). «لزوم و جواز عقود از دیدگاه وصف حقی یا حکمی». مجله تحقیقات حقوقی، شماره 58.
توکلی، احمدرضا (1389). پژوهشنامهٔ فقه و حقوق اسلامی، سال سوّم، شماره پنجم.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1378). دوره حقوق مدنی، حقوق تعهدات. چاپ سوم، تهران: انتشارات گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1380). فلسفة حقوق مدنی. چاپ اول، تهران: انتشارات گنج دانش.
جعفری نوش آبادی، حمیدرضا (1388). تأثیر متقابل عقد و شرط. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
حکیم، سید محسن طباطبایی (1416). مستمسک العروة الوثقی. چاپ اول، قم: مؤسسه دار التفسیر.
حکیم، سید محسن طباطبایی (بی‌تا). نهج الفقاهة. چاپ اول، قم: انتشارات 22 بهمن.
حلی، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد (1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
خمینی، سید روح اللّه موسوی (1421). کتاب البیع. چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره.
خوانساری، موسی (1373). منیة الطالب (تقریرات درس میرزای نائینی). چاپ اول، تهران: المکتبة المحمدیة.
خوانساری، موسی (1409). مبانی العروة الوثقی. چاپ اول، قم: منشورات مدرسه دار العلم - لطفی.
خویی، سید ابوالقاسم (1409). مبانی العروة الوثقی. قم: دارالکتب الاسلامیه.
دادمرزی، سید مهدی و دانش‌کیا، محمدحسین (1394). دوره حقوق تعهدات (اوصاف تعهد). چاپ دوم، قم: انتشارات دانشگاه قم.
داماد، سید مصطفی (1406). قواعد فقه. چاپ اول، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
سنهوری، عبدالرزاق (بی‌تا). الوسیط فی شرح القانون المدنی، (البیع و المقایضه). بیروت - لبنان: دار احیاء التراث العربی.
شهبازی، محمد حسین (1385). مبانی لزوم و جواز اعمال حقوقی. چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات حقوقی فرزانگان دادآفرین.
شهیدی، مهدی (1382). حقوق مدنی، تشکیل قراردادها و تعهدات. چاپ سوم، تهران: انتشارات مجد.
عاملی، کرکی، محقق ثانی (1414). جامع المقاصد فی شرح القواعد. چاپ دوم، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
عبداللطیف، محمد عامر (2006). من نظریات الفقه الاسلامی (نظریة الحق - نظریة العقد). فلسطین: مکتبة فلسطین للکتب المصورة.
کاتوزیان، ناصر (1372). حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، (انعقاد و اعتبار قرارداد). چاپ دوم، تهران: انتشارات بهنشر.
کاتوزیان، ناصر (1389). حقوق مدنی، عقود معین. چاپ اول، تهران: نشر میزان.
مراغی، سید میر عبدالفتاح (1417). العناوین الفقهیة. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مکی عاملی (شهید اول) (1410). اللمعة الدمشقیة. چاپ اول، قم: بی‌جا.
نجفی، محمد حسن (1404). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. چاپ هفتم، بیروت - لبنان: دار احیاء التراث العربی.
نراقی، احمد (1417). عواید الایام. چاپ اول، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
نائینی، میرزا محمّدحسین غروی (1373 ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، چاپ اوّل، تهران- ایران: المکتبة المحمدیة.
نائینی، میرزا محمّدحسین غروی (1413 ق). المکاسب و البیع، چاپ اوّل، قم- ایران: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
همدانی، آقا رضا بن محمد هادی (1416). مصباح الفقیه. چاپ اول، قم: مؤسسه الجعفریة لاحیاء التراث و مؤسسة النشر الاسلامی.
یزدی، سید محمد کاظم (1421). حاشیة المکاسب. چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی
دوره 3، شماره 2
تابستان 1404
صفحه 1-22