مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

اثربخشی شریعت بر طریقت قانونگذاری در کشورهای اسلامی(ایران و مصر) با رویکرد غایتگرایانه واجتهادی شورای نگهبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
چکیده
هدف اصلی تحقیق، اثربخشی شریعت بر طریقت قانونگذاری در کشورهای ایران و مصر با رویکرد غایتگرایانه واجتهادی شورای نگهبان می باشد. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است و داده‌ها از طریق تحلیل قوانین و فرآیندهای قانون‌گذاری در ایران و مصر جمع‌آوری شده‌اند. یافته های تحقیق نشان می‌دهد که در هر دو کشور، شریعت اسلامی به‌عنوان منبع اصلی قانون‌گذاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما تفسیر غایت‌گرایانه و اجتهادی شریعت با چالش‌هایی مانند اختلاف در تفسیر مقاصد شریعت، تعارض با مقتضیات مدرن و مشکلات اجرایی مواجه است. در ایران، شورای نگهبان و در مصر، دار الافتاء و مجمع فقهی اسلامی این تفسیرها را انجام می‌دهند. همچنین، روندهای تفسیر متن‌گرایانه در برخی موارد به‌ویژه در تفسیر اصل 64 قانون اساسی ایران، به چالش‌های جدیدی منجر شده است. از این رو باید از تفسیر قانون اساسی بدون تعیین ضوابط دقیق و روشن و یا به اقتضای برخی از مصالح گذرا اجتناب نمود. اصل 2 قانون اساسی 2014 مصر نیز، محدودیت ورود اسلام به حیطه حکمرانی را مشخص کرده و تنها احکام قطعی اسلامی را برای تطبیق قوانین معتبر می‌داند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که برای تطبیق قوانین با موازین شرعی و نیازهای اجتماعی، ضروری است که نظارت شرعی شورای نگهبان به‌طور اجتهادی و با در نظر گرفتن قصدهای مؤلفان قانون اساسی و مصلحت‌های عمومی، انجام گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Effectiveness of Sharia on Legislative Practices in Islamic Countries (Iran and Egypt) with a Teleological and Ijtihadi Approach of the Guardian Council

نویسنده English

Rasoul Karami Moghadam
Assistant Prof. of Law, Faculty of Literature, Lorestan University, Khorramabad, Iran
چکیده English

The main objective of the research is to examine the impact of Sharia on the legislative process in Iran and Egypt, with a teleological and Ijtihad-based approach of the Guardian Council. The research method is descriptive-analytical, and the data have been collected through the analysis of laws and legislative processes in Iran and Egypt. The findings indicate that in both countries, Islamic Sharia is used as the primary source of legislation; however, the teleological and Ijtihad-based interpretation of Sharia faces challenges such as differences in the interpretation of Sharia objectives, conflicts with modern requirements, and practical implementation issues. In Iran, the Guardian Council performs these interpretations, while in Egypt, the Dar al-Ifta and the Islamic Fiqh Assembly do so. Additionally, textualist interpretation trends have, in some cases, particularly in the interpretation of Article 64 of the Iranian Constitution, led to new challenges. Therefore, constitutional interpretation without clear and precise guidelines or based on transient interests should be avoided. Article 2 of Egypt’s 2014 Constitution also outlines the limitation of Islam’s role in governance, considering only definitive Islamic rulings for the adaptation of valid laws. The results of the research suggest that for aligning laws with Sharia principles and social needs, it is essential that the Sharia oversight of the Guardian Council be conducted in an Ijtihad-based manner, considering the intentions of the constitutional framers and public interests.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Sharia
teleological interpretation
jurisprudential ijtihad
Guardian Council
Dar-Ual-Ifta
  1. ارسطا، محمد جواد. (1396). گستره نظارت شرعی شورای نگهبان در اصل چهارم قانون اساسی: نسبت‌سنجی اصول چهارم و یکصد و دوازدهم قانون اساسی. حقوق اسلامی، 14(55)، 59-82.
  2. اسماعیل، خالد وحید. (2018). «مظاهرتقید المشرع بتحقیق الاستقرار المجتمعی(القانون العام ». المدرس بقسم القانون العام بکلیة الشریعة والقانون بالقاهرة.
  3. اصلانی، فیروز، محمدی، رضا، & طلابکی، اکبر. (1395). ضابطه‌مندی فهم، تطبیق و تفسیر قانون اساسی با تأکید بر ذیل اصل چهارم قانون اساسی. فصلنامه دانش حقوق عمومی، 5(15)، 27-53.
  4. افشار، سجاد. (1397). رهیافت مؤلف‌گرا در تفسیر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. دانش حقوق عمومی، 7(20)، 49-70.
  5. آجرلو، اسماعیل (1395)، حقوق اساسی کشورهای اسلامی، تهران: انتشارات پژوهشکدۀ شورای نگهبان.
  6. آخوندی، عباس. (1393). قانون اساسی و نقش آن در حکومت اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  7. باربیه، موریس (1384)، دین و سیاست در اندیشۀ مدرن، ترجمۀ امیر رضایی، تهران: قصیده‌سرا.
  8. باکویی کتریمی، وحید، تقی‌زاده، جواد، & نجابت‌خواه، مرتضی. (1400). استقلال دادگاه عالی قانون اساسی مصر. فصلنامه پژوهشی علمی, 5(1)، 49-66.
  9. بهادری جهرمی، محمد., & شکرالهی، علی. (1403). نظارت شرعی بر قوانین و مقررات در نظام حقوقی مصر و ایران. مجله دانش حقوق عمومی, 13(2)، 177-201.
  10. پروین، خیراله. (1395). «درآمدی بر مفهوم و موازین عرف حقوق اساسی». فصلنامه پژوهش‌های فقهی, دوره 12، شماره 2، صص 224-255.
  11. جاوید، محمد جواد، & افشار، سجاد. (1397). رهیافت متن‌گرایی در تفسیر حقوقی، با تأکید بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش حقوق عمومی، 20(61)، 39-60.
  12. جعفری، مصطفی. (1392). اصول حاکم بر تفسیر قانون اساسی در ایران و آمریکا. تهران: مجد.
  13. حاجی‌علی خمسه، مرتضی. (1397). الگوی مطلوب نظام حقوقی حاکم بر سیاست‌های کلی نظام در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (رساله دکتری). دانشگاه تهران.
  14. دبیرنیا، علیرضا. (1393). قدرت مؤسس؛ کاوشی در مبانی حقوق اساسی مدرن. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
  15. دیلمی، احمد. (1396). بایسته‌های تفسیر قانون اساسی با تأکید بر قوانین اساسی و مدنی (چاپ ششم). قم: انتشارات دانشگاه قم.
  16. راسخ، محمد. (1391). مبانی نظری اصلاح نظام قانون‌گذاری. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  17. الشاذلی، فتوح (2014)، قراءات فی دستور مصر 2014: هویة الدولة المصریة، مجلۀ المفکّرۀ القانونیّۀ، 07 شباط / فبرایر 2014، علی الموقع:
  18. شاکری، حمید.(1403). تحلیلی بر مؤلفه‌های حکمرانی خوب از منظر نهادهای بین المللی و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره 2، شماره 1صفحه 81-107
  19. طریح، هالة محمد. (2011). حدود سلطة المشرع المصری فی تنظیم الحقوق والحریات العامة والضمانات المقررة لممارستها. دار النهضة العربیة.
  20. عمید زنجانی، عباسعلی. (1384). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر، چاپ اول، ج 11 (اندیشه سیاسی در جهان اسلام معاصر).
  21. فارسیان، محمدرضا. (1402). آسیب‌شناسی و بررسی وضع مطلوب نظارت شرعی با تأملی در اعتبار فتاوی شرعی فقهای شورای نگهبان. مجلس و راهبرد, 30(11), تابستان 1402.
  22. قاضی شریعت‌پناهی، ابوالفضل. (1392). بایسته‌های حقوق اساسی (چاپ چهل و هفتم). تهران: نشر میزان.
  23. کاتوزیان، ناصر (1393)، فلسفه‌ی حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم، ج3 (منطق حقوق).
  24. کدخدایی، عباسعلی، & آقایی طوق، مسلم. (1391). تبیین مفهوم اصل عدم تفویض قانون‌گذاری در پرتو اصل برتری قانون اساسی؛ نقدی بر رویه شورای نگهبان. پژوهش حقوق عمومی، 9(38)، 77-100.
  25. محبی، داود، زارع، مهدی، & گودرزی، احمد (1401). جایگاه اسلام در فرایند قانون‌گذاری مصر پس از تحولات 2011. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی, 52(1), 553-573.
  26. محمود، عصام عبدالعزیز. (2016). «تأثیر الشریعة الإسلامیة على التشریع المصری». مجلة الشریعة والقانون، جامعة الأزهر.
  27. مزارعی، غلامحسن. (1390). تحلیل و مطالعه آراء تفسیری شورای نگهبان در پرتو نظریه‌ها و اصول تفسیر قانون اساسی (رساله دکتری، استاد راهنما: سید محمد هاشمی). دانشگاه شهید بهشتی.
  28. موسی‌زاده، ابراهیم، & منصوریان، مصطفی. (1393). رویکرد منشأگرایی در تفسیر قانون اساسی و آثار آن در رویه شورای نگهبان. فصلنامه دانش حقوق عمومی، 3(8)، 1-21.
  29. النادی، فؤاد محمد. (2015). النظم السیاسیة والقانون الدستوری المصری (الطبعة العاشرة). 1437هـ.
  30. نیکونهاد، حامد، اصغری شورستانی، محمدرضا، & آیینه نگینی، حسین. (1395). رویکرد تفسیری شورای نگهبان به قانون اساسی در دوره نخست فعالیت. دانش حقوق عمومی، 5(14)، 23-46.
  1. هاشمی، سید محمد. (1387). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (چاپ بیستم، ج2). تهران: میزان.
  2. هدایت‌نیا، فرج‌الله، & کاویانی، محمدهادی. (1380). بررسی فقهی - حقوقی شورای نگهبان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  3. یاوری، احمد، برلیان، محمد، & مهرآرام، پرویز. (1396). اصول و معیارهای تفسیر قضایی در حقوق عمومی. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.