مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

واکاوی نقش نهاد قضا در ثبات نظم و امنیت اجتماعی در دوره مامون عباسی(198-218ه.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس مدعو دانشگاه فرهنگیان. خوزستان ایران.
چکیده
این پژوهش به بررسی کارکرد نهاد قضایی در دوره مأمون عباسی و نقش آن در حفظ ثبات و نظم اجتماعی می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش پیش ‌رو، تحلیل چگونگی عملکرد نهاد قضا در مواجهه با ناآرامی‌ها، بحران‌های سیاسی و اجتماعی و تأثیر آن بر تثبیت قدرت سیاسی در این دوره است. هدف از این مطالعه، ارزیابی تأثیر نظام قضایی در حفظ امنیت، تحقق عدالت اجتماعی و تقویت مشروعیت سیاسی با تمرکز بر عملکرد قضات و سازوکارهای حقوقی مورد استفاده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قضات، از طریق صدور احکام عادلانه، مدیریت بحران‌ها، کنترل شورش‌ها، مشارکت در مذاکرات سیاسی و ایفای نقش‌های دیپلماتیک و نظامی، نقش مؤثری در کاهش بی‌ثباتی و ارتقای امنیت اجتماعی ایفا کرده‌اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که نهاد قضایی در دوره‌ی مأمون، علاوه بر اجرای عدالت و تثبیت نظم سیاسی- اجتماعی، کارکرد مهمی در پیشگیری از جرم داشته و سازوکارهای قضایی به عنوان ابزاری بازدارنده در کاهش وقوع جرم و حفظ امنیت جامعه مؤثر بوده‌اند. این مطالعه، بر اهمیت نقش چندجانبه و محوری نهاد قضا در پایداری و ثبات سیاسی-اجتماعی و پیشگیری از جرم در دوره‌ی مورد بررسی تأکید می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Exploration of the Role of the Judicial Institution in the Stability of Order and Social Security during the Reign of Al-Ma’mun (198-218 AH)

نویسنده English

Moslem Mirzavand
Visiting lecturer at Farhangian University, Khuzestan, Iran.
چکیده English

This research examines the functioning of the judicial system during the Abbasid Caliphate of Al-Ma’mun and its role in maintaining social stability and order. The main issue of this study is to analyze how the judiciary addressed unrest, political and social crises, and its impact on consolidating political power during this period. The aim of this study is to evaluate the influence of the judicial system in preserving security, achieving social justice, and strengthening political legitimacy, with a focus on the performance of judges and the legal mechanisms employed. The research method is descriptive-analytical, utilizing library resources. The findings indicate that judges played a significant role in reducing instability and enhancing social security by issuing fair rulings, managing crises, controlling rebellions, participating in political negotiations, and undertaking diplomatic and military roles. The results suggest that the judicial system during Al-Ma’mun’s era not only executed justice and established political-social order but also had a crucial function in crime prevention, with judicial mechanisms serving as a deterrent in reducing crime occurrence and maintaining community security. This study emphasizes the importance of the multifaceted and central role of the judiciary in political-social stability and crime prevention during the examined period.

کلیدواژه‌ها English

Judiciary Institution, social rights, order and security, Al-Ma&rsquo
mun Abbasid
الف) منابع فارسی
 1. ابن‌اثیر، عزالدین (بی‌تا). تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی، به تصحیح مهیار خلیلی، جلد 10 و 11، تهران: انتشارات شرکت سهامی چاپ و کتب ایران.
2. ابن‌العبری، غریغوس ابوالفرج اهرون (1364). تاریخ مختصر الدول، ترجمه محمد علی تاج پور و حشمت الله ریاضی، چاپ 1، تهران: انتشارات اطلاعات.
3. ابن‌خلدون، محمدبن عبدالرحمن (1390). مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، جلد 1 و 2، چاپ 13، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
4. بروکلمان، کارل (1383). تاریخ ملل و دول اسلامی، ترجمه هادی جزایری، چاپ 2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
5. بلاغی، صدرالدین (1358). عدالت و قضاء در اسلام، چاپ 3، تهران: انتشارات امیرکبیر.
6. بیگی، محمدحسن (1399). «بررسی نهادهای نظامی و اجتماعی در خدمت ساختار قضائی خلافت عباسی»، مطالعات تاریخی جنگ، دوره 4 (ش 14)، ص 1-22.
 7. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (1380). حبیب‌السیر، با مقدمه جلال‌الدین همائی، جلد 2، چاپ 4، تهران: انتشارات خیام.
8. روزنتال، آروین آیزاک یاکوب (1388). اندیشه‌های سیاسی اسلام در سده‌های میانه، ترجمه علی اردستانی، چاپ 3، تهران: قومس.
9. زبیر بن بکار، ابوعبدالله (1396). الأخبار الموفقیات، ترجمه اصغر قائدان، چاپ 1، تهران: انتشارات شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
10. زکی زکا، احمد؛ سلمان پور، عباس (1402). «بازخوانی فقهی و حقوقی جرم انگاری تظاهر به روزه‌خواری در قانون مجازات اسلامی ایران و کد جزای افغانستان»، فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی کشورهای اسلامی، سال 1(ش 3)، صص 57-82.
11. سیوطی، جلال‌الدین (1394). تاریخ خلفا، ترجمه عبدالکریم ارشد، چاپ 1، تهران: انتشارات احسان.
12. طبری، محمد بن جریر (1390). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد 12 و 13، چاپ 9، تهران: انتشارات اساطیر.
13. عطارنیشابوری، محمدبن‌ابراهیم (1384). تذکره‌الاولیاء، به کوشش آ. توکلی. بر اساس نسخه رنولد آلن نیکلسون، چاپ 9، تهران: انتشارات بهزاد.
14. عموزاده، سهیل؛ اسفندیاری، احمد (1404)، «ضرورت شناخت مصادیق متفرعات دعوا از نگاه فقه و حقوق اسلامی»، فصلنامه مطالعات تطبیقی کشورهای اسلامی، سال 3(ش 1)، صص 97-127.
15. غرایاق زندی، داود (1394). «امنیت و آزادی در اسلام»، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال 18 (ش 4)، صص،23-48.
16. فرهمندپور، فهمیه؛ خضری، احمدرضا؛ فرخنده‌زاده، محبوبه (1390). «تحولات دیوان قضایی و تأثیر آن بر وضعیت و جایگاه قضاوت؛ از اوایل خلافت عباسی تا تسلط آل بویه بر بغداد»، فصلنامه مطالعات فرهنگی، سال 3 (ش 10)، ص 81-102.
17. فضل، حسن (1400). «جایگاه و اهمیت امنیت اجتماعی در اسلام»، نشریه پژوهش و مطالعات علوم انسانی، س 3(ش 26)، صص 68-77.
18. گراوند، مجتبی؛ آرزم نژاد، عادله (1398)، «واکاوی تعامل سه گانه قضاوت، خلفا و مردم در عصر خلافت عباسی»، فصلنامه تاریخ نو، دوره 27، صص 41-57.
19. گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود (1384). زَین الأخبار، به اهتمام رحیم رضازاده ملک، چاپ 1، تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
20. ماوردی، علی بن محمد (1383). آیین حکمرانی، ترجمه و تحقیق حسین صابری، چاپ 1، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
21. متز، آدام (1388). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، چاپ 4، تهران: انتشارات امیرکبیر.
22. مدرسی طباطبایی، حسین (1366). «دیوان مظالم»، مجله فرهنگ ایران زمین، شماره 27، صص 98-103.
23. مرعشی، ظهرالدین بن سید نصیرالدین (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، با مقدمه محمدجواد مشکور، به‌ کوشش محمدحسین تسبیحی، تهران: انتشارات موسسه مطبوعاتی شرق.
24. مستوفی، حمدالله (1381). تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوائی، چاپ 4، تهران: انتشارات امیرکبیر.
25. مسعودی، علی بن حسین (1381). التنبیه والاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ 3، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
26. مسعودی، علی بن حسین (1382). مروج‌الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد 2، چاپ 7، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
27. مفتخری، حسین؛ زمانی، حسین (1386). تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان، چاپ 3، تهران: انتشارات سمت.
28. مقدسی، مطهر بن طاهر (1374). آفرینش و تاریخ، مقدمه و ترجمه و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، جلد 4 تا 6، چاپ 1، تهران: انتشارات آگه.
29. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1385). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، چاپ 2، تهران: انتشارات کومش.
30. نظام‌الملک طوسی، حسن بن علی (1380). سیاست نامه، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، چاپ 4، تهران: انتشارات اساطیر.
31. ورعی، سید جواد (1381). حقوق و وظایف شهروندان و دولتمردان، چاپ 1، قم: به سفارش مرکز تحقیقات علمی، انتشارات دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.
32. یعقوبی، ابن واضح (1382). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، جلد 2، چاپ 9، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ب) منابع عربی
1. ابن‌جوزی، عبدالرحمن (بی‌تا). المنتظم‌فی‌تاریخ‌الامم‌والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، جلد 9، بیروت لبنان: دارالکتب العلمیه.
2. ابن‌عبدُرَبِه اندلسی، احمد بن محمد (1404 ق). العقدالفرید، جلد 4، چاپ 1، بیروت لبنان: دارالکتب العلمیه.
3. ابن‌طیفور، ابوالفضل احمد بن ابی طاهر (1423). کتاب بغداد، المحقق السید عزت العطار الحسینی، الاجزا 1، الطبعه 2، القاهره مصر، الناشر الخانجی.
4. حاجظ، عمر بن بحر (1423 ق). البیان و التبین، جلد 2، چاپ 1، بیروت لبنان: انتشارات دار ومکتبه الهلال.
5. خطیب بغدادی، ابوبکر احمدبن علی (1422 ق) تاریخ بغداد، تحقیق بشارعواد معروف، به اهتمام مصطفی الشکیری، جلد 3 و 8، چاپ 1، بیروت لبنان: انتشارات دارالمغرب الاسلامی.
6. قلقشندی، ابوالعباس احمدبن علی (1407 ق). صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، جلد 1، بیروت لبنان: انتشارات دارالکتب العلمیه.
7. کندی، ابوعمرمحمدبن یوسف (1424 ق). الولاه و القضا، تحقیق محمدحسن اسماعیل و فریدالمزیدی، جلد 1، چاپ 1، بیروت لبنان: انتشارات دارالکتب العلمیه.
8. وکیع، ابوبکر محمد بن خلف بغدادی (1366 ق/1947 م). أخبار القضاه، تحقیق عبدالعزیز مصطفی المراغی، جلد 2، چاپ 1، قاهره مصر، انتشارات المکتبه التجاریه الکبری.