مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعه تطبیقی تحصیل تابعیت بر اثر ازدواج در اسناد بین‌المللی، نظام حقوقی ایران و نظام حقوقی ترکیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد ستایش پور 1
سیما باحجب قاسمی 2
1 دانشیار گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول)
2 کارشناس ارشد حقوق بین الملل، دانشکده حقوق دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/lcs.2025.2069176.1163
چکیده
امکان تغییر و تحصیل تابعیت به عنوان پدیده حقوقی، سیاسی و معنوی، به طرق و انحاء مختلف وجود دارد. یکی از انحاء تحصیل تابعیت، ازدواج فرد با تبعه دولت دیگر است و دولت‌ها مواضع متفاوتی در این خصوص اتخاذ کرده‌اند. جستار حاضر در صدد برآمده است تا به مطالعه تطبیقی تحصیل تابعیت بر اثر ازدواج در اسناد بین‌المللی، نظام حقوقی ایران و نظام حقوقی ترکیه بپردازد. مقاله حاضر در بررسی به سؤال اصلی نحوه تحصیل تابعیت بر اثر ازدواج در اسناد بین‌المللی، نظام حقوقی ایران و نظام حقوقی ترکیه، از رهگذر کاربست روش تطبیقی، به این نتیجه دست یافته است که در اسناد بین‌المللی، سیستم استقلال پذیرفته شده است؛ که این امر به‌طور خاص در «کنوانسیون مربوط به برخی از مسائل مربوط به تعارض قوانین تابعیت» (1930)، «کنوانسیون تابعیت زنان متأهل» (1957) و «کنوانسیون امحای کلیه اشکال تبعیض علیه زنان» (1979)، تجلی یافته است. در نظام حقوقی ایران، دو سیستم وحدت و استقلال نِسبی، پذیرفته شده است ولی در دولت ترکیه، سیستم استقلال حاکم است. طبق قوانین ایران، در مورد ازدواج زن خارجی با مرد ایرانی اصلِ وحدت تابعیت، حاکم است. تابعیت اعطا شده، قطعی است. در مورد ازدواج مرد خارجی با زن ایرانی اصل استقلال نسبی حاکم است. حال آن که به موجب اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ترکیه که در آن‌ها سیستم استقلال پذیرفته شده است، اصل بر این است که ازدواج تأثیر خودبه‌خودی و تبعی بر تابعیت ندارد. با توجه به این که تساوی، لزوماً به مثابه عدالت نیست، اعمال تلفیقی دو سیستم مناسب‌تر دانسته شده است. احتراز از تلاش برای تحقق تساوی صوری و اِعمال روش‌ها به نحو تلفیقی، بهتر می‌تواند به تحقق عدالت و نیز خانواده‌محوری بینجامد.
کلیدواژه‌ها
تحصیل تابعیت بر اثر ازدواج
سیستم استقلال
سیستم وحدت
استقلال نسبی
نظام حقوقی ایران
نظام حقوقی ترکیه
اسناد بین‌المللی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Acquiring Nationality by Marriage in International Documents, Iranian Law and Turkish Law

نویسندگان English

Mohamad Setayeshpur 1
Sima Bahojb Ghasemi 2
1 Associate Prof., International Law Department, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran (Corresponding Author)
2 M.A in International Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

Nationality as a legal, political, and spiritual phenomenon is not immutable and can be acquired in various ways. One way of acquiring nationality is through marriage of an individual with a citizen of another state, and states have taken different positions on this issue. The present article seeks to conduct a comparative study of the acquisition of nationality by marriage in international documents, the legal systems of the Iran and Türkiye. The present article, in examining the main question of how to acquire citizenship through marriage in international documents, the Iranian legal system, and the Turkish legal system, through the application of the comparative method, has found that, system of independence has been accepted in international documents, which is particularly manifested in the “Convention on Certain Questions Relating to the Conflict of Nationality Laws” (1930), the “Convention on the Nationality of Married Women” (1957) and the “Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women” (1979). In Iranian law, two systems of unity and relative independence are accepted, but in the Turkish government, the system of independence prevails. According to Iranian law, in the case of the marriage of a foreign woman with an Iranian man, the principle of unity of nationality prevails. The nationality granted in this case is definitive. In the case of the marriage of a foreign man with an Iranian woman, the principle of relative independence prevails. However, according to international documents and Turkish law, in which the system of complete independence is accepted, the principle is that marriage does not have an automatic and consequential effect on nationality. Considering that equality is not necessarily the same as justice, the combined application of the two systems is considered more appropriate. Avoiding efforts to achieve formal equality and applying methods in an integrated manner can better lead to the realization of justice and family-centeredness.

کلیدواژه‌ها English

Acquisition of nationality by marriage
Independence system
Unity system
Relative independence
Iranian law
Turkish law
International Documents
فارسی
الف) کتاب‌ها
1.       ارفع‌نیا، بهشید (1382)، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: نشر بهتاب.
2.       بالازاده، زهرا (1383)، حقوق بین‌الملل خصوصی و مقررات ایران در زمینه تابعیت، اقامتگاه و وضعیت بیگانگان، تهران: نشر مردم‌سالاری.
3.       دانش‌پژوه، مصطفی (1402)، «تابعیت و جنسیت»، قم: نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
4.       شریعت‌باقری، محمدجواد (1395)، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: میزان.
5.       شیخ‌الاسلامی، سیدمحسن (1384)، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: کتابخانه گنج دانش.
6.       عزیزی، ستار و حاجی‌عزیزی، بیژن (1390)، تابعیت در حقوق ایران و بین‌الملل، همدان: انتشارات دانشگاه بوعلی سینا.
7.       کار، مهرانگیز (1378)، رفع تبعیض از زنان، تهران: نشر قطره.
8.       مدنی، سید جلال‌الدین (1378)، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: پایدار.
9.       نصیری، محمد (1372)، حقوق بین‌الملل خصوصی، تهران: آگاه.
ب) مقاله‌ها
10.     الماسی، سعید؛ الماسی، نجادعلی و افتخارجهرمی، گودرز (1400)، تابعیت زن و فرزندان حاصل از ازدواج زن ایرانی با مرد غیرایرانی با مطالعه تطبیقی در حقوق انگلستان، تحقیقات حقوقی، دوره 25، شماره 100، صص 11-36.
11.     الماسی، نجادعلی و همت، مسعود (1390)، مبانی مکاتب کلاسیک و فمینیسم در مقوله تغییر تابعیت ناشی از نکاح، دانشنامه حقوق و سیاست، شماره 16، صص 87-108.
12.     ایمانی نائینی، محسن؛ صادقی، محمود و عبدی، فاطمه (1390)، بررسی امکان گسترش حمایت‌های حقوقی در مورد ازدواج زنان با اتباع غیر ایرانی، مطالعات راهبردی زنان، دوره 14، شماره 54، صص 91-134.
13.     آل کجباف، حسین (1403)، انتقال تابعیت از مادر به فرزند در نظام حقوقی ایران و کشورهای اسلامی حوزه خلیج‌فارس، مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره 2، شماره 4، صص 1-17.
14.     باقرزاده مشکی‌باف، محسن (1404)، گذار از عدالت اخلاقی به عدالت حقوقی و تعریف جدیدی از دولت سیاسی در فلسفه ارسطو، دوره 19، شماره 50، صص 529-549.
15.     بداغی، فاطمه (1383)، ازدواج و تابعیت زن ایرانی، مطالعات راهبردی زنان، دوره 6، شماره 24، صص 123-144.
16.     توسلی نائینی، منوچهر (1400)، مطالعه تطبیقی تأثیر ازدواج با اتباع خارجی در کسب تابعیت در قوانین فرانسه، آلمان و ایران، پژوهشنامه حقوق تطبیقی، دوره 5، شماره 2، صص 67-89.
17.     توسلی نائینی، منوچهر و رؤیا پورمراد (1396)، اصل وحدت تابعیت زوجین در حقوق ایران، بریتانیا و کنوانسیون‌های بین‌المللی، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 6، شماره 20، صص 9-33.
18.     حبیب‌زاده، توکل و منصوری، فرنگیس (1392)، بازخوانی اصل «میراث مشترک بشریت» و تفاوت‌های آن با مفهوم «نگرانی مشترک بشریت»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره 14، شماره 2، صص 90-121.
19.     حسینی، سیده لطیفه (1396)، بررسی حقوقی وضعیت تابعیت و بی‌تابعیتی زنان از منظر حقوق بشر، مطالعات زن و خانواده، دوره 5، شماره 2، صص 101-128.
20.     حکمت‌نیا، محمود و زارع، مهدی (1402)، نسبت‌سنجی رابطه حقوق و اخلاق در نگرش حکمت متعالیه و مبانی حقوق بشر غرب، دوره 15، شماره 2، صص 241-276.
21.     دانش‌پژوه، مصطفی (1397)، «تابعیت و جنسیت»: تأملی در نگاه جنسیتی به تابعیت فرزندان در حقوق ایران، مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، دوره 1، شماره 1، صص 97-115.
22.     دانش‌پژوه، مصطفی (1400)، تابعیت و جنسیت با تأکید بر تأثیر ازدواج بر تابعیت زوجین در حقوق ایران، مطالعات حقوق خصوصی، دوره 51، شماره 3، صص 429-446.
23.     طاهری‌نیا، علی باقر و محمد ستایش‌پور (1402)، تحصیل تابعیت فرزند از طریق مادر: مطالعه تطبیقی مقررات حقوقی کشورهای عربی اسلامی، مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره 1، شماره 3، صص 1-16.
24.     گرجی ازندریانی، علی اکبر؛ طبری، حامد و میرمحمدصادقی، مریم (1390)، تبعیض مثبت: تبعیض عادلانه یا درمان اثرات تبعیض، تحقیقات حقوقی، دوره 14، شماره 55، صص 28-46.
25.     لاریجانی، ساره و کریمی، احمد (1401)، بررسی «نظریه تبعیض مثبت» جاناتان ولف در نقد فمینیسم و رابطه آن با حقوق بشر، مطالعات حقوق بشر اسلامی، دوره 11، شماره 2، صص 29-50.
26.     نوروزی، میثم؛ زندی، ریحانه و اسکندری خوشگو، مهدی (1401)، مطالعه تطبیقی مفهوم عدالت در اسلام و اندیشه حقوق بشر معاصر، مطالعات حقوق بشر اسلامی، دوره 11، شماره 4، صص 101-124.
ج) پایان‌نامه
27.     رئیسی، پری‌ناز (1386)، بررسی تطبیقی تابعیت زن در نظام‌های حقوقی ایران، انگلیس و فرانسه، تحت راهنمایی نجادعلی الماسی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
د) قوانین
28.     قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1358).
29.     قانون اعطای تابعیت به فرزندان حاصل از ازدواج زن ایرانی با مرد خارجی (1399).
30.     قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران (1307).
Türkçe
a) Makaleler
31.    Akşahin Polat (2019). Sibel. “Türk Hukukunda Ve Mukayeseli Hukukta Evlilik Yoluyla Vatandaşlığın Kazanılması”. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, c. 2, sy. 2, ss. 184-200.
32.    Erten, Rifat (2008). “Türk Vatandaşlığı Kanunu Tasarısı’nın Türk Vatandaşlığının Kazanılmasına İlişkin Hükümleri Hakkında Değerlendirmeler”. Ankara Barosu Dergisi, sy. 4, ss. 36-41.
33.    Özgür, Çiçek (2021). “Muvazaalı Evlenmelerin Türk Vatandaşlık VE Yabancılar Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, c. 1, sy. 42, ss. 307-340.
b) Kurallar
34.    Türk Vatandaşlığı Kanunu; at http://www.imranli.gov.tr/trk-vatandasligi-kanunu (Last Visited: 2025.03.25).
35.    Türk Vatandaşlığı Kanunun Uygulanmasına İlişkın Yönetmeli; at https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/21.5.2010139.pdf
English
a) Articles
36.    Dadfar, Mohammad Amin & Vosoghi Fard, Babak (2017). Legal and Social Analysis of Conflict of Nationality Laws in the Legal System of Iran and its International Solution, Iranian journal of educational Sociology, Vol. 1, No. 3, pp. 169-177.
37.    Hashemi-Nasab Zavareh, Seyyed Mohsen; Ghaffarian, Elham & Ghamkhar, Naser (2018). The Principles of the Dependent and Independent Nationality of Spouses: Advantages and Disadvantages, Revista de Derecho. vol. 7, pp. 105-121.
38.    Hill, Cyril (2017). Citizenship of Married Women, American Journal of International Law, vol. 18, no. 4, pp. 720–736.
39.    Mueller, Gustav (1958). The Hegel Legend of ‘Thesis-Antithesis-Synthesis’, Journal of the History of Ideas, vol. 19, no. 3, pp. 411-414.
40.    Noon, Mike (2010). The Shackled Runner: Time to Rethink Positive Discrimination?”, Work, Employment and Society, vol. 24, no. 4, pp. 728-739.
41.    Oliver Dörr (2019). Encyclopedia entries: Nationality, Max Planck Encyclopedia of Public International Law. Available at https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e852?prd=MPIL
42.    Symington, Alison (2001), Dual Citizenship and Forced Marriages, Dalhousie Journal of Legal Studies, Vol 10, no. 1, pp. 1-35.
43.    Şensöz Malkoç, Ebru (2017). “Foreign Marriages in Turkey Legal Validity and Results of Consular Marriages”. Milletlerarası Hukuk Ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, vol. 37, no. 2, pp. 711-760.
b) Documents
44.    Convention on Certain Relating to the Conflict of Nationality Law (1930). 12 April.
45.    Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (1979). 18 December.
46.    Convention on the Nationality of Married Women (1957). 20 February.
47.    Convention on the Reduction of Statelessness (1961). 30 August.
مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی
دوره 4، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 69-93