مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

بررسی تطبیقی ضمانت‌های اجرایی نقض اصول دادرسی کیفری در نظام‌های حقوقی ایران و مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد چراغی 1
عباس زراعت 2
1 دکتری حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران (نویسنده مسئول)
10.22034/lcs.2025.2069254.1165
چکیده
قواعد دادرسی کیفری، به همان میزان که در راستای به کیفر رساندن گناهکاران به کار گرفته می‌شود؛ به همان میزان مانع کیفر دادن بی‌گناهان است. از این رو، دادرسی کیفری بر اصولی بنیادین استوار است که تضمین‌کننده حقوق متهمان و پاسدار اعتماد عمومی نسبت به نظام عدالت کیفری است. نقض این اصول، به‌ویژه توسط ضابطان قضایی، نه تنها موجب تضعیف حقوق فردی می‌شود؛ بلکه کارآمدی فرایند دادرسی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ضمانت اجراهای نقض اصول دادرسی کیفری در نظام حقوقی ایران و مصر، به روش تطبیقی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، قوانین داخلی (از جمله قانون اساسی، قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری دو کشور)، آرای قضایی و اسناد بین‌المللی، انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در ایران، ضمانت اجرای بطلان دلیل به‌طور محدود و عمدتاً در خصوص اقرار ناشی از شکنجه یا اقدامات غیرقانونی ضابطان پیش‌بینی شده است، در حالی که در مصر ماده ۳۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری و آرای دیوان عالی این کشور هرگونه اقرار ناشی از اجبار را بی‌اعتبار می‌دانند. با وجود این، ضعف در نظارت بر ضابطان و پراکندگی مقررات، موجب کاهش کارایی ضمانت اجراها در هر دو کشور شده است. نتیجه‌گیری پژوهش بر ضرورت تدوین قاعده عمومی بطلان، یکپارچه‌سازی قوانین، آموزش تخصصی ضابطان و تقویت نهادهای نظارتی مستقل تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
دادرسی کیفری
ضمانت اجرای بطلان
ضابطان قضایی
نظام حقوقی ایران
نظام حقوقی مصر
نظارت قضایی
موضوعات

عنوان مقاله English

"A Comparative Study of Enforcement Mechanisms for Violations of Criminal Procedure Principles in the Legal Systems of Iran and Egypt"

نویسندگان English

Mohammad Cheraghi 1
Abbas Zeraat 2
1 Ph.D in Law, Faculty of Humanities, University of Kashan, Kashan, Iran
2 Assistant Prof. of Law, Human Sciences, University of Kashan, Kashan, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

The rules of criminal procedure, to the same extent that they are used to punish the guilty, also prevent the punishment of the innocent. Therefore, criminal procedure is based on fundamental principles that guarantee the rights of the accused and safeguard public trust in the criminal justice system. Violation of these principles, especially by judicial officers, not only weakens individual rights but also affects the efficiency of the judicial process. The present study aims to analyze the sanctions for violating the principles of criminal procedure in the legal systems of Iran and Egypt, using a comparative method and drawing on library resources, domestic laws (including the constitution, Islamic Penal Code, and Code of Criminal Procedure of both countries), judicial rulings, and international documents. Findings show that in Iran, the sanction of invalidating evidence is provided for in a limited way, mainly regarding confessions resulting from torture or illegal actions by officers, while in Egypt, Article 302 of the Code of Criminal Procedure and the rulings of the country's Supreme Court invalidate any confession resulting from coercion. Despite this, weaknesses in the supervision of officers and the dispersion of regulations have reduced the effectiveness of sanctions in both countries. The research concludes by emphasizing the necessity of formulating a general rule of invalidation, integrating laws, specialized training for officers, and strengthening independent supervisory bodies

کلیدواژه‌ها English

Criminal procedure
exclusion/invalidity remedy
judicial officers
Iranian legal system
Egyptian legal system
judicial oversight
1.       آخوندی، محمود، (1386)، آیین دادرسی کیفری: کاربردی. تهران: انتشارات مجد.
2.       آخوندی، محمود (1385) آیین دادرسی کیفری: کلیات و دعاوی ناشی از جرم. تهران: انتشارات مجد، چاپ نهم،
3.       آشوری، محمد. (1403) آیین دادرسی کیفری (جلد اول). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ‌های متعدد، آخرین چاپ.
4.       تدین، عباس. (1395). تحصیل دلیل در آیین دادرسی کیفری (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه)، تهران، نشر میزان.
5.       تدین، عباس، (۱۳۹۵). بطلان ادله در آیین دادرسی کیفری ایران. تهران: انتشارات میزان.
6.       خالقی، علی، (1403)، آیین دادرسی کیفری (جلد اول و دوم). تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش، چاپ پنجاهم.
7.       خالقی، علی، (1403)، قانون آیین دادرسی کیفری (متن مصوب با اصلاحات و توضیحات). تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش.
8.       خالقی، علی، (1404)، نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش، چاپ‌های متعدد، آخرین ویرایش.
9.       خالقی، م. (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی: مسئولیت ضابطان قضایی. تهران: انتشارات میزان.
10.     حشمتی، م. (۱۳۹۳). «چالش‌های رویه قضایی ایران در پذیرش قاعده بطلان ادله نامشروع»، پژوهشنامه حقوق کیفری، ۶ (۲)، ۷۵-۱۰۲.
11.     رحمدل، م. (۱۳۹۷). آیین دادرسی کیفری: تحلیل و نقد قانون ۱۳۹۲. تهران: سمت.
12.     زراعت، عباس، (1397)، بنیادهای دادرسی کیفری (جلد ۱ و ۲). تهران: انتشارات جنگل.
13.     زراعت، عباس، (1392)، بطلان در آیین دادرسی کیفری. تهران: انتشارات میزان.
14.     زراعت، عباس، (1392)، جرائم علیه اداره عمومی کشور و دادگستری. تهران: انتشارات جنگل.
15.     زراعت، عباس، (1392)، حقوق کیفری اقتصادی. تهران: انتشارات جنگل.
16.   زراعت، عباس، (1392)، شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی (کلیات و مجلدات قصاص، حدود، دیات، ادله اثبات؛ ۱۳۹۲–۱۳۹۶). تهران: انتشارات جنگل.
17.     زراعت، عباس، (1389)، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: انتشارات ققنوس.
18.     زراعت، عباس. (1396). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. قم: دفتر نشر معارف.
19.     شیدائیان، مهدی و اسحاقی، سید جعفر، ۱۳۹۹ جلوه‌های مصلحت عمومی در آئین دادرسی کیفری و چالش آن با حقوق فردی، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۸۹
20.     صابر، محمود، ۱۳۸۸ معیارها و تضمین‌های دادرسی عادلانه در مرحله تحقیقات مقدماتی، فصلنامه مدرس علوم انسانی، شماره ۶۳
21.     گلدوست جویباری، س.، قربانی، ع.، و کریمی، ف. (۱۳۹۲). «بررسی ضمانت اجراهای نقض اصول دادرسی کیفری در نظام حقوقی ایران»، مجله حقوقی دادگستری، ۸۲ (۴)، ۱۲۰-۱۴۸.
22.     نجفی ابرند آبادی، علی حسین ۱۳۹۱ درباره امنیت شناسی از حق بر امنیت تا حق بر تأمین، دیباچه در سودابه رضوانی، مدیریت انسان مدار ریسک، جرم چاپ اول، تهران، انتشارات میزان.
منابع عربی
23.     الجبالی، عبد الحمید. (2016). بطلان الإجراءات الجنائیة فی القانون المصری. القاهرة: دار النهضة العربیة.
24.     السنهوری، ع. (2017). «مبدأ قرینة البراءة فی القانون المصری»، المجلة المصریة للقانون الجنائی، 12(1)، 45-68.
25.     العزب، ی. (2019). «إبطال الاعترافات المنتزعة بالإکراه فی القضاء المصری»، مجلة القانون و القضاء، 15(2)، 233-259.
26.     حامد، سامی. (2018). «ضمانات المحاکمة العادلة فی التشریع المصری». مجلة القانون والاقتصاد، ۵۷ (۳)، ۲۳-۶۴.
27.     شمس، ع. (2018). بطلان الأدلة المستخلصة تحت التعذیب فی القانون المصری. القاهرة: دار النهضة العربیة.
28.     عواد، أحمد فوزی. (2015). شرح قانون الإجراءات الجنائیة المصری. القاهرة: دار الفکر العربی.
29.     عمر، م. (2020). إجراءات المحاکمة الجنائیة فی ضوء الدستور المصری 2014. الاسکندریة: المکتبة الجامعیة.
30.     منصور، محمود. (2019). «بطلان الاعتراف المنتزع بالإکراه فی قضاء محکمة النقض المصریة». المجلة المصریة للقانون الجنائی، ۱۲ (۲)، ۸۷-۱۱۰.
منابع لاتین (انگلیسی)
1.      Abou El Fadl, K. (2021). Islamic Law and Human Rights in the Contemporary World. New York: Oxford University Press.
2.      Del Carmen, Ronaldo V. (2008), Criminal Procedure: Law and Practice. Belmont: Wadsworth Publishing.
3.      Del Carmen, Ronaldo V. (2008), Criminal Procedure: law and practice, eight edition, Wadsworth Cengage Learning publishing
4.      Ferdico, J. N., Fradella, H. F., Totten, C. D., & Tyner, A. (2009). Criminal Procedure for the Criminal Justice Professional. Belmont: Wadsworth Cengage Learning.
5.      Hosseini, A. (2023). «The Rule of Exclusionary Evidence in Iranian Criminal Law: Developments and Challenges», Iranian Journal of Criminal Law, 15(2), 89-110
6.      Human Rights Watch. (2019). Egypt: Torture and Abuses in Detention. Retrieved from https://www.hrw.org/
7.      Mahmoud, L. (2022). «Judicial Oversight and Police Accountability in Egypt», Arab Law Quarterly, 36(4), 412-437.
مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی
دوره 4، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 1-23