مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی

نگاهی تطبیقی به امکان انتخاب قواعد حاکم بر مسئولیت توسط زیان دیده در فقه اسلامی، حقوق ایران، مصر و عراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد مقدس، ایران
2 استادیار گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد مقدس، ایران.
3 دکتری گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد مقدس، ایران(نویسنده مسئول)
چکیده
در مورد امکان انتخاب قواعد حاکم بر مسئولیت به این معنا که زیاندیده برای مطالبه خسارت، حق انتخاب بین قواعد مسئولیت قراردادی یا قهری داشته باشد، نگرش های مختلفی وجود دارد. با عنایت به استناد فقهای امامیه به قواعد ضمان قهری در موارد تخلف قراردادی، می­توان ایشان را طرفدار نگرش حق انتخاب دانست. در حقوق ایران نیز منعی در انتخاب مبنای مسئولیت توسط زیان دیده دیده نمی­شود چرا که با اراده قانونگذار و نظم عمومی منافاتی ندارد. در فقه اهل سنت اختلاف وجود دارد اما در حقوق مصر؛ نیز با عنایت به تفکیک ماهیت و قلمرو هر کدام از مسئولیت ها و تعیین شرایط ویژه برای مطالبه جبران خسارت مبتنی بر هر مسئولیت، این نظام حقوقی را می­توان قائل به عدم حق انتخاب دانست. حقوق عراق نیز حق انتخاب قواعد مسئولیت را از خواهان سلب نموده است. این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی تحلیلی با پذیرش امکان انتخاب قواعد مسئولیت معتقد است؛ انتخاب قواعد حاکم-علاوه بر تعادل بخشی به توافق قراردادی، عدالت در توزیع ثروت قراردادی، تأمین امنیت اقتصادی مردم در بستر معاملات و پرهیز از هر گونه نگاه ابزار گرایانه به قرارداد برای کسب منافع ناروا- در تطابق با هدف علم حقوق که حفظ نظم و امنیّت حقوقی در اجتماع بوده و بر پایه عدالت و انصاف در قراردادها استوار گردیده، می باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A comparative Look at the Possibility of Choosing the System Governing Responsibility by the Injured Party in Islamic Jurisprudence, the Laws of Iran, Egypt and Iraq

نویسندگان English

Jafar Zanganeh Shahraki 1
Mohammad Ali Saeedi 2
mahdi miri 3
1 Assistant Prof. of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Assistant Prof. of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 Dr. of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran(Corresponding Author)
چکیده English

There are different views on the possibility of choosing the rules governing liability, meaning that the injured party has the right to choose between the rules of contractual or compulsory liability to claim damages. Given the reliance of Imami jurists on the rules of compulsory warranty in cases of contractual violations, they can be considered supporters of the view of the right to choose. In Iranian law, as a general principle, there is no prohibition on the injured party choosing the basis of liability to prove his right because it does not contradict the will of the legislator and public order. There is a difference in Sunni jurisprudence, but in Egyptian law; considering that the nature and scope of each liability are discussed separately and special conditions are prescribed for claiming compensation based on each liability, this legal system can be considered to have no right to choose. The Iraqi legislator has also denied the claimant the right to choose the rules of liability and has only considered the will of the parties to determine the type of liability - which is the contract - as valid. This research, relying on the descriptive-analytical method, believes that by accepting the possibility of choosing the rules of liability; The selection of the governing rules - in addition to balancing the contractual agreement, justice in the distribution of contractual wealth, ensuring the economic security of the people in the context of transactions, and avoiding any instrumental view of the contract to gain undue benefits - is in accordance with the goal of the science of law, which is to maintain legal order and security in society and is based on justice and fairness in contracts. due to uncertainty Wise people do not enter into a contract that demands a gross loss and does not have the means to demand it.

کلیدواژه‌ها English

Governing rules
imami jurisprudence
iranian law
egyptian law
iraqi law
کتب فارسی
تقی زاده، ابراهیم(1394)، نظریة جمع در طرح دعوای مسئولیت، مطالعة تطبیقی در حقوق فرانسه، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دورة 45، شماره 3، ص400.)
حسینی نژاد، حسینقلی(1389)، مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، انتشارات مجد.
سربازیان، مجید، زهیری، امیر(1403)، مبانی و آثار عدالت توزیعی در نظام مسئولیت مدنی، مطالعات تطبیقی حقوق کشورهای اسلامی، دوره 2، شماره 3، صفحه 1-104 .
شهیدی، مهدی(1383)، آثارقراردادها و تعهدات، چاپ دوم، تهران، انتشارات مجد.
شیوایی کجوری، شمس الدین(بی تا)، مقایسه مسئولیت قراردادی با مسئولیت غیرقراردادی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
صفایی، سید حسین و رحیمی حبیب الله (1423)، مسئولیت مدنی (شرایط خارج از قرارداد)، چاپ هجدهم، تهران، سمت.
کاتوزیان، ناصر(1369)، الزامهای خارج از قرارداد (ضمان قهری): مسئولیت مدنی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر(1399)، دوره ی حقوق مدنی: عقود معیّن، معاملات معوّض-عقود تملیکی، چاپ شانزدهم،  گنج دانش.
کاظمی، محمود، اسکویی، مجید (1398)، «نظام مسئولیت مدنی در قانون مدنی و فقه امامیه: خلأ قانون مدنی در زمینه مسئولیت مدنی»، مجموعه مقالات همایش ملی تجلیل از مقام استاد محمدجعفر جعفری لنگرودی، تهران، گنج دانش، چ1.
کرمی زاده، هدی(1397)، استناد به مسئولیت قهری با وجود مسئولیت قراردادی در جبران ضرر زیان دیده در فقه و حقوق ایران، پایان نامه ی کارشناسی ارشد.
وحدتی شبیری، سیدحسن(1385)، مبانی مسئولیت قراردادی،چاپ اوّل، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
یزدى، سید مصطفى محقق داماد‌(1406 ه‍ ق‌)، قواعد فقه‌، چاپ: دوازدهم، ‌تهران- ایران‌،مرکز نشر علوم اسلامى‌.
کتب عربی
احمد سلیم فریز نصرة(2006 م)، الشرط المعدل للمسؤولیة العقدیة فی القانون المدنی المصری، پایان نامة کارشناسی ارشد، جامعة النجاح الوطنیة.
اردبیلى، احمد بن محمد‌(1403 ه‍ ق‌)، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، اول‌، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
انصاری، مرتضی(1415 ه‍ ق‌)، المکاسب‌، اوّل، قم، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
بجنوردى، سید حسن بن آقا بزرگ موسوى‌(1419 ه‍ ق‌)، القواعد الفقهیة‌، چاپ: اول‌،قم- ایران‌، نشر الهادی‌.
بحرانى، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم(1405 ه‍ ق‌)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، چاپ: اول، قم- ایران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
الحکیم، عبدالمجید(2007م)، الموجز فی شر ح القانون المدنی، مصادر الالتزام، ج1 ،بغداد، المکتبه العربیه.
حکیم، سید محسن طباطبایى(1416 ه‍ ق)‌، مستمسک العروة الوثقى‌، چاپ: اول‌، قم- ایران‌،مؤسسة دار التفسیر‌.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهّر اسدی(1414 ه‍ ق)، تذکرة الفقهاء، اول‌، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌.
حلّی، محقّق اول، جعفر بن حسن(1408هـ.ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، الطبعة الثانیة، قم، مطبعة مؤسسة اسماعیلیان‌.
حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى(1420 ق)، ‌تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیه( ط- الحدیثه)، قم: موسسه امام صادق علیه السلام‌.
حلّى، علّامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى(1413 هـ.ق)، قواعد الأحکام، الطبعة الأولى، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
حلّى، فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف(1387 ه‍ ق)‌، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد‌، چاپ: اول، ‌قم- ایران،‌مؤسسه اسماعیلیان‌.
الخفیف، شیخ علی( 2000)، الضمان فی فقه الاسلامی، المجلد االول، قاهره، دار الفکر الاسلامی.
خویى، سید ابو القاسم موسوى‌(بی تا)، المستند فی شرح العروة الوثقى، بی جا، بی نا.‌
زکی، محمود جمال الدین(1978)، مشکلات المسؤولیة المدنیة،ج 1، القاهرة، مطبعة جامعة القاهرة.
سبزواری، سید عبدالأعلی. (1413 ه‍ ق). مهذّب الأحکام. مؤسسه المنار- دفتر حضرت آیة الله.
سبزواری، محقق(1423 ه‍ ق‌)، کفایة الأحکام، اول‌، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
سراج، محمد احمد (1998م)، نظریه العقد والتعسف فی استعمال الحق من وجهه الفقه االسالمی، اسکندریه، دارالمطبوعات الجامعیه.

سنهوری، عبدالرزاق‌ احمد(۱۹۴۶‌م)، الموجز= الموجز فی‌ النظریة‌ العا‌مه‌ للالتزاما‌ت‌ فی‌ القا‌نون‌ المدنی‌ المصری، قا‌هره‌ (مصر)، مطبعه‌ لجنة‌ التا‌لیف‌ و الترجمه‌.

سنهوری، عبدالرزاق احمد(1998م)، الوسیط فی شرح القانونی المدنی الجدید، الطبعه الرابعه، بیروت، منشورات الحلبی الحقوقیه.
السنهوری، عبدالرزاق احمد(1998م)، مصادر الحق فی فقه الاسلامی، دراسه مقارنه بالفقه الغربی، بیروت، منشورات الحلبی،چ2.
شاهرودى، سید محمود هاشمى‌(1426 ه‍ ق‌)، بحوث فی الفقه الزراعی‌، چاپ: اول، ‌قم- ایران‌،مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.‌
شهید ثانی، زین الدین بن علی العاملی(1413 هـ.ق)، مسالک الإفهام إلی تنقیح شرایع الإسلام، الطبعه الاولی، قم، موسسة المعارف الإسلامیه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن بن(1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة،  المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة،  چاپ: سوم، تهران.
عامر، حسین وعامر، عبد الرحیم(1979م)، المسؤولیة المدنیة التقصیریة والعقدیة ، ط 2، دار المعارف.
عاملى، سید جواد بن محمد حسینى‌(1419 ه‍ ق‌)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة( ط- الحدیثة)، چاپ: اول، قم- ایران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
عاملى، شهید اول، محمد بن مکى‌(1417 ه‍ ق‌)، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، چاپ: دوم، قم- ایران، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على(1413 ه‍ ق‌)‌، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، چاپ: اول، قم- ایران، مؤسسة المعارف الإسلامیة‌.
عاملى، کرکى، محقق ثانى، على بن حسین(1414 ه‍ ق‌)‌، جامع المقاصد فی شرح القواعد‌، چاپ: دوم، ‌قم- ایران‌،مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌.
گرجی، ابوالقاسم (1372)، مقالات حقوقی،تهران، انتشارات دانشگاه تهران،چ2.
مامقانى، محمد حسن بن ملا عبد اللّه(1316 ه‍ ق‌)‌، غایة الآمال فی شرح کتاب المکاسب‌، چاپ: اول، ‌قم- ایران‌،مجمع الذخائر الإسلامیة.
محمدشریف، أحمد(1999م)، مصادر الإلتزام فی القانون المدنی، دار العلم والثقافة للنشر والتوزیع.
مراغی، میر فتاح ( 1418 ق)، العناوین، قم، موسسه نشر اسالمی،،چ1 .
نائینى، میرزا محمد حسین غروى(1413 ه‍ ق‌)‌، المکاسب و البیع‌، چاپ: اول، قم- ایران‌،دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نجفى، محمد حسن(1404 ه‍ ق‌)‌، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، هفتم‌، بیروت- لبنان، دار إحیاء التراث العربی‌.
نقیب، عاطف(1983م)، النظریة العامّة للمسئولیة الناشئة عن الفعل الشخصی، الخطاء و الضرر، چاپ اول، بیروت، منشورات الحلبی الحقوقیه.
یزدى، سید محمد کاظم طباطبایى(1409 ه‍ ق‌)‌، العروة الوثقى فیما تعم به البلوى‌، چاپ: دوم، ‌بیروت- لبنان‌،مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‌.
یزدى، سید محمد کاظم طباطبایى(1428 ه‍ ق‌)‌، العروة الوثقى مع التعلیقات‌، چاپ: اول، ‌قم- إیران‌،انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام.‌