مطالعه تطبیقی استقلال فردی قاضی در قوانین جمهوری اسلامی ایران و افغانستان بر اساس تضمینات پیش‌بینی‌شده در اصول بنیادین استقلال قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار بازنشسته دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه گیلان، رشت، گیلان

چکیده

استقلال فردی قاضی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های استقلال قضایی، به این مفهوم است که قاضی بتواند با آزادی کامل، بر مبنای واقعیت­ها، بر پایه­ی موازین حقوقی و بدون هیچ‌گونه دخالت، فشار و یا نفوذ از جانب هر یک از بخش­های حکومت یا منبع دیگر رسیدگی و تصمیم­گیری کند. مسئله اصلی در تحقیق حاضر این است که تضمین‌های استقلال فردی قاضی که در اصول بنیادین قضایی پیش­بینی شده است، تا چه اندازه در قوانین ایران و افغانستان رعایت شده است؟ تحقیق بر محور این مسئله، برای هماهنگ­سازی هر چه‌بهتر قوانین دو کشور مزبور با اصول پذیرفته‌شده بین‌المللی درزمینه‌ی­­‌ استقلال قضایی، کمک خواهد کرد. این تحقیق که به‌صورت کتابخانه­ای و با تطبیق قوانین ایران و افغانستان صورت گرفته است، نشان می­دهد که در هر دو کشور برای تضمین استقلال فردی قاضی راهکارهای پیش­بینی شده است که برای نمونه می­توان به شیوه­ی گزینش، توجه به امنیت شغلی، مصونیت کیفری، مصونیت مدنی قاضی و متفاوت بودن پیگرد انتظامی قاضی در قوانین ایران اشاره کرد. باوجوداین، نواقصی نیز در این زمینه وجود دارد که برای رفع آن در این تحقیق پیشنهادهایی صورت گرفته است.

تازه های تحقیق

در این نوشتار به تضمین‌های استقلال فردی قاضیان در حقوق ایران و افغانستان پرداخته شده است. به‌صورت مشخص شیوه­ی گزینش، امنیت شغلی، پیگرد انتظامی، مصونیت کیفری، مصونیت مدنی، صلاحیت تفسیر، امنیت مالی و آزادی تشکیل انجمن قاضیان موردبررسی قرار گرفته است. این تحقیق نشان می­دهد هر دو کشور تلاش نموده‌اند افراد دارای شرایط مشخص به‌عنوان قاضی انتخاب شوند و قوای مجریه و مقننه در گزینش قاضیان دخالت نداشته باشد؛ اما صلاحیت گسترده ریس قوه قضاییه در ایران و نقش ریس جمهور در معرفی اعضا و انتخاب ریس ستره‌محکمه افغانستان استقلال قاضیان را زیر سؤال می­برد. در هر دو کشور -بدون اثبات تخلف- عزل قاضیان امکان ندارد اما قاضیان در هر دو کشور از تبدیل و تغییر در امان نیستند. در هر دو کشور شیوه­ی مشخص برای پیگیری انتظامی قاضیان وجود دارد. در ایران پیگرد انتظامی قاضیان توسط محکمه عالی انتظامی قضات صورت می­گیرد که اعضای آن از طرف ریس قوه قضاییه منصوب می­گردند. انتصابی بودن آن‌ها با استقلال خودشان و به‌صورت غیرمستقیم با استقلال سایر قاضیان مغایر است. قاضیان در هر دو کشور مصونیت کیفری دارند اما بعد از سلب مصونیت کیفری حتی در صورت برائت از اتهام کیفری در دادگاه رسیدگی‌کننده، این حکم بر مؤیده انتظامی تأثیری ندارد که این مورد قابل انتقاد است. مصونیت مدنی قاضیان در حقوق ایران به‌خوبی تضمین شده است اما قوانین افغانستان دراین‌باره حکمی ندارد و این خلأ مهم در حقوق افغانستان وجود دارد. صلاحیت تفسیر، امنیت مالی و آزادی تشکیل انجمن قاضیان در هر دو کشور وجود دارد. با توجه به این مطالب موارد ذیل پیشنهاد می­گردد:

  • در حقوق ایران ریس قوه قضاییه دارای صلاحیت گسترده در امور اداری، گزینش شغلی، انتظامی و صلاحیت هنجار سازی است. باآنکه فرض اجتهاد، عدالت و ... تا حدی می­تواند توجیه­گر باشد اما به هر صورت بهتر است شورایی ایجاد گردد که اعضای آن از درون قوه انتخاب شده باشد؛ این شورا عهده‌دار وظایف ریس قوه قضاییه باشد. ریس این شورا ریاست قوه قضاییه را نیز به عهده داشته باشد.
  • در هر دو کشور مقرراتی تنظیم شود که امکان تغییر و تبدیل قاضیان فقط در شرایط خیلی محدود وجود داشته باشد و این حدود به‌طور صریح مشخص گردد.
  • برای پیگرد انتظامی قاضیان شورایی وجود داشته باشد که اعضای آن از درون قوه قضاییه انتخاب شده است.
  • در حقوق افغانستان مقرراتی تصویب شود که مصونیت مدنی قاضیان را تضمین نماید.
  • با توجه به شرایط سیاسی فعلی افغانستان، صرف‌نظر از این­که آن کشور توسط کدام دستگاه یا گروه سیاسی اداره می­شود، مقررات موجود برای تضمین استقلال فردی حفظ و خلأهای موجود برداشته شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Individual Judge Independence in the Laws of the Islamic Republic of Iran and Afghanistan Based on the Guarantees Provided in the Basic Principles of Judicial Independence

نویسندگان [English]

  • Ebadolah Rostami Chelkasari 1
  • Ali Sadeqi 2
1 Retired Associate Professor, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan.
2 Student of private law Ph.d. Guilan university. Rasht. Gilan.
چکیده [English]

The individual independence of judges, as one of the components of judicial independence, means that the judge is completely free, based on facts and legal standards, and without any pressure or influence from any of the departments, government or other sources to decide. The present study aims at investigating the extent to which the guarantees of individual independence of judges, provided in the basic principles of the judiciary, are observed in Iranian and Afghan laws. Research on this issue will help us better harmonize the laws of these two countries with the internationally accepted principles in the field of judicial independence. This library research, which has been carried out in accordance with the laws of Iran and Afghanistan, shows that in both countries strategies have been envisaged to ensure the individual independence of judges, including the selection process, job security, criminal and civil immunity of judges in Iranian law and the different disciplinary proceedings of judges. However, there are some shortcomings in this area that are addressed in this study.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Independence
  • Structural Independence
  • Personal Independence
  • Judge
  • Basic Principles of Judicial Independence
  1. احمدی، عید محمد، صداقت، قاسم­علی،1388 ش، حقوق اساسی جمهوری اسلامی افغانستان (با تأکید بر قانون اساسی)، قم، انتشارات بین‌المللی المصطفی (ص).
  2. امیری، محسن، ویژه، محمدرضا،1393 ش، «اصول بنیادین ناظر بر تضمین استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران با نگاهی به حقوق فرانسه»، پژوهش­های حقوق تطبیقی، دوره 18، ش 3.
  3. بوشهری، جعفر،1384 ش، حقوق اساسی تطبیقی، تهران، شرکت سهامی انتشار.
  4. بهجتی میبدی، ملیحه،1396 ش، عوامل تأمین‌کننده و تهدیدکننده استقلال قضایی در ایران، با رهنمایی: روح‌الله بخت­جو، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت، دانشکده علوم انسانی.
  5. حبیب زاده، محمدجعفر و دیگران،1389 ش، «استقلال قضایی در نظام حقوقی ایران بامطالعه تطبیقی»، پژوهش­های حقوق تطبیقی، دوره 14، ش 4.
  6. حیدری، محمد داود،1397 ش، «مسئولیت مدنی قاضی و مبانی آن با تطبیق بر حقوق افغانستان»، معارف اسلامی و حقوق خصوصی، دوره 2، ش 4.
  7. دانش، سرور،1389 ش، حقوق اساسی افغانستان، کابل، انتشارات مؤسسه­ی تحصیلات عالی ابن‌سینا.
  8. داورنیا، رحیم،1385 ش، مسئولیت مدنی قاضی در حقوق ایتالیا، فرانسه، ایالات‌متحده آمریکا و ایران، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ش 74.
  9. دهقانی، علی،1388 ش، «استقلال قاضی در نظام قضایی ایران در پرتو تحولات قانون‌گذاری»، مجله پژوهش‌های حقوقی، ش 15.
  10. رمضان­زاده، مهناز،1397 ش، مطالعه تطبیقی استقلال قضایی در ایران و آمریکا بررسی مورد اخیر قوانین ضد مهاجرتی ترامپ، با رهنمایی: رسول سلطانی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد واحد دماوند.
  11. روستایی حسین‌آبادی، یاسر، علی نژاد، احمد،1395، «استقلال قضایی پیش­شرط دادرسی عادلانه (مطالعه تطبیقی قانون اساسی ایران و فرانسه)»، دو فصلنامه حقوق بشر اسلامی، سال 5، ش 11.
  12. زحمتکش، رعنا،1396 ش، نقش شوراهای مدیریتی-قضایی در تقویت استقلال دستگاه قضایی در کشورهای فرانسه، انگلیس و هلند، با رهنمایی: حسن وکیلیان، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
  13. ژوبل، محمد عثمان، بی­تا، مجموعه متحدالمآلها، مصوبات و رهنمودها (1385-1388)، کابل، ستره‌محکمه جمهوری اسلامی افغانستان.
  14. شمس، عبدالله،1381 ش، آیین دادرسی مدنی، تهران، میزان، ج 1.
  15. الشناوی، ولید، الروبی، اسامه،2015 م، ضمانات استقلال القضاء (دراسه مقارنه بین الانظمه القانونیه فی مصر والامارات و عمان و المانیا)، مجله البحوث القانونیه والاقتصادیه، ش 58.
  16. عامری نیا، محمدباقر و دیگران،1397 ش، «استقلال قضایی در حقوق ایران و انگلیس»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، سال 11، ش 41.
  17. عزیزی، مسعود احمد،1398 ش، «استقلال قضاء در نظام حقوق افغانستان»، ماهنامه تخصصی حقوقی- فرهنگی عدالت، سال 21، ش 203.
  18. قاضی، سید ابوالفضل،1395 ش، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، انتشارات میزان.
  19. قویم، احمد فهیم،1398 ش، مجموعه متحدالمآلهای (1394-1397)، کابل، ریاست نشرات ستره‌محکمه جمهوری اسلامی افغانستان.
  20. کاتوزیان، ناصر،1394 ش، گامی به‌سوی عدالت، تهران، انتشارات میزان، ج 1.
  21. محقق داماد، سید مصطفی،1398 ش، در دادگاه جهل مقدس، تهران، انتشارات سخن با همکاری مرکز نشر علوم انسانی.
  22. مصطفی لو، محمد،1391 ش، استقلال قضایی در حقوق ایران، با راهنمایی: جواد تقی زاده، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
  23. میرزایی، علی‌محمد،1397 ش، اصول محاکمات مدنی افغانستان، کابل، انتشارات دانشگاه ابن‌سینا.
  24. نیاز، عبدالوحید،1395 ش، حقوق اساسی عمومی، کابل، یوسف­زاد.
  25. هاشمی، سید محمد،1395 ش، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات میزان، ج 2.
  26. هومان، یلدا،1390 ش، بررسی مقایسه­ای استقلال قضایی در نظام قضایی ایران و افغانستان، با راهنمایی: محمدعلی بابایی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، دانشکده علوم اجتماعی.
  27. Bardent, Eric (1998), An Introduction to Constitutional Law, New York: Oxford University.
  28. Finer, S.E, Bogdanor, Vernon & Rudden, Bernard (1996). Comparing Constitutions, Oxford: Clarendon.
  29. Singh, M.P (2000), Securing the independence of the judiciary-the Indian experience, Ind, Int’ L & Comp.L. Rev.10, 245-292.
  30. Sheppard, Furman (1865), Constitutional text –book, A practical and familiar exposition of the constitution of the United States, Philadelphia: Childs & Peterson.